Spelen met windkracht zes rond de toren

recensie De weersverwachting voor morgen is ongunstig: bij windkracht 6 is geen radio-opname van het carillon mogelijk. Maar Utrechts stadsbeiaardier Arie Abbenes beklimt morgen toch de Domtoren om de aanwezige luisteraars zijn bijdrage aan de Nederlandse Muziekdagen te laten horen.

De 320 traptreden naar de speeltafel in de hoogste kerktoren van Nederland neemt hij langzaam maar gestaag. Aangekomen in het kleine hokje tussen de klokken hangt hij zijn jas en sjaal op een haakje. Hij zet een raampje open, gaat aan de speeltafel zitten en drukt met handen en voeten op de stokken en pedalen, die zijn verbonden aan de klepels van de klokken. Naast en boven het hokje begint het te beieren. Boven het regelmatige klokgelui van een zeventonner klinkt de melodische omspeling van de kleinere klokken. Piet Kee's 'Luid stuk' klinkt.

Het is een van de stukken die Abbenes morgenochtend zal spelen in het kader van de Nederlandse Muziekdagen, die jaarlijks in Utrecht worden gehouden. Programmeur Jan van Vlijmen heeft hem hiervoor gevraagd en samen hebben ze de stukken uitgezocht.

Beiaard speel je met je hele lichaam. Abbenes pompt de pedalen met zijn benen naar beneden, roffelt met zijn vuisten over de stokken van het klavier, telt de triolen met zijn romp en zwaait zijn armen in een vloeiende beweging hoog in de lucht na een serie extra harde slagen. Na afloop is hij lichtelijk buiten adem.

Abbenes houdt veel van dit zware stuk van de Haarlemse organist Kee. Abbenes: ,,Zoals veel componisten heeft Kee zich laten inspireren door het geluid van het carillon dat je hoort als je een stad inloopt: dat zondagochtendgevoel. Het luiden van de klokken heeft hij op zijn eigen wijze weergegeven. Hetzelfde geldt voor Louis Andriessen, die onderaan de Dom heeft gewoond. Ook zijn stuk De Toren begint als een gewone klok. Wacht, ik zal het even laten horen.'' Tien maal slaat een zware klok voor een volgende klok zich erbij voegt. Later in het stuk buitelen de zestienden over elkaar in een waanzinnige omspeling.

Abbenes: ,,Dit is wel de top van de muziek, die voor beiaard is geschreven, hoor. Er bestaat ook vreselijke troep. Maar Andriessen en Kee hebben zich tevoren verdiept in het instrument. Daar herken je de goede componist aan. Andriessen bracht mij eens wat schetsen van zijn compositie: de eerste ruwe versie. ,,Ga spelen, dan luister ik beneden'', zei hij. En toen ik beneden kwam: ,,Ik weet het al. Helemaal fout. Maar ik weet nu hoe het wel moet.''

Als beiaardier van een van de mooiste carillons van Nederland (een 'Hemony' uit 1664) voelt Abbenes zich verplicht om moderne Nederlandse muziek uit te voeren. ,,Ik kan me voorstellen dat je het in een klein plaatsje niet nodig vindt. Maar ik heb hier een voorbeeldfunctie. Door dit repertoire regelmatig in mijn concerten te verwerken, verrijk ik het palet van het carillon. Barok is ook mooi, maar het hoeft niet iedere dag. Moderne componisten weten nieuwe effecten uit de klokken te halen. Dat klaterende van Andriessen hoor je nergens anders.''

Over gebrek aan belangstelling van luisteraars heeft Abbenes met moderne muziek ook niet te klagen. ,,Laatst lag er na een concert een briefje van een heer. Of ik die wilde terugbellen. Hij vroeg me: wat speelde u gisteren om half twaalf? Dat vond ik zo'n mooi stuk. Dat was dus Andriessen.''

Zoals iedere beiaardier markeert Abbenes de maatschappelijke getijden. Sinterklaas is net achter de rug en na de Nederlandse Muziekdagen begint Abbenes aan de kerstliederen. Maar Abbenes doet daarnaast talloze andere zaken. Hij speelde in augustus op het festival Oude Muziek en onlangs op het Smartlappenfestival. Abbenes houdt van die afwisseling in zijn vak, net zoals hij houdt van het avontuur. ,,Zo'n tocht omhoog, hè. Hoor je hoe het nu stormt om de toren? Hij staat helemaal te trillen.''

Voorzichtig opent hij de deur van het hokje. Voetje voor voetje schuifelt hij tegen de wind in de trap af, terwijl de voorgeprogrammeerde speeltrommel de klokken laat spelen: 'Mag ik een lift van u meneer' van de Zangeres zonder naam.