Morris blikt eigenzinig terug op vijftig jaar Europa

recensie Hoe het boek nu precies te karakteriseren, valt ook na lezing van 'Fifty Years of Europe' niet mee. Het is geen traditionele geschiedschrijving, het is geen historische reisgids, het zijn geen memoires - een combinatie van die drie aanduidingen komt vermoedelijk nog het meest in de buurt.

Teruggekeerd naar Triëst, waar zij in 1946 voor het eerst voet aan continentale wal zette, geeft de Britse schrijfster Jan Morris een geheel eigen terugblik op een halve eeuw Europese geschiedenis. Zij neemt de lezer min of meer bij de hand en leidt hem langs allerlei memorabele plaatsen en gebeurtenissen en trekt en passant lijnen van het verleden naar het heden trekkend.

Zo proeft Morris in het Berlijn van na de Wende weer de grootstedelijke en gelukzalige stemming, waarmee haar moeder (die in het wilhelminische Duitsland van voor 1914 had gestudeerd) altijd zo had gedweept. Maar ook gaat ze op bezoek in Braunau am Inn en merkt tot haar niet geringe verbazing, dat het monument voor de in de Tweede Wereldoorlog omgekomen inwoners pal voor het geboortehuis van Hitler is geplaatst. En niet zonder enig cynisme registreert ze dat de opzet van de nazi's om Europa 'judenfrei' te maken nagenoeg geslaagd is: steden als Amsterdam, Praag en Wilna hebben hun joden en daardoor ook een groot deel van hun identiteit verloren.

Uit de aangehaalde voorbeelden is duidelijk geworden dat de titel van Morris' boek enigszins misleidend is. De schrijfster doet regelmatig uitstapjes naar vroegere decennia en legt daarbij een bijzondere voorliefde voor Midden-Europa aan de dag. In haar inleiding zegt Jan Morris dat haar destijds in 1946 in Triëst begonnen essay over 'nostalgie' nooit is voltooid. Dit boek bewijst vijftig jaar later ondubbelzinnig het tegendeel.