Fries veemgericht velde in 1943 elf doodvonnissen

recensie Ype Schaaf: Dodelijke dilemma's in het Friese verzet - Het veemgerecht en Esmée van Eeghen. Van Wijnen, Franeker; 134 blz. - ¿ 22,50.

Niettemin heeft Ype Schaaf, die ook al een boek over de bezettingsjaren in Leeuwarden schreef, er een publikatie aan gewijd. Hij vindt dat vijftig jaar na dato een poging gewaagd kan worden om de dilemma's van toen te beschrijven in het denkraam van toen.

Zijn boek is vooral interessant omdat in Friesland in de herfst van 1943 een uniek veemgericht ontstond, waarbij drie rechters op basis van een aanklacht vonnissen velden. Het verzet wilde hiermee juridisch verantwoord handelen ten opzichte van mensen van wie men wist dat ze verraders waren. Schaaf heeft getracht aan de hand van schaarse bronnen en informanten zo volledig mogelijk te zijn. Hij komt tot de conclusie dat het veemgerecht in elk geval elf doodvonnissen heeft uitgesproken. Vijf zijn uitgevoerd, twee niet. Vier zijn mislukt; in drie van de vier gevallen werd de veroordeelde alleen maar verwond, terwijl in plaats van de vierde per ongeluk zijn zoon doodgeschoten is.

Een deel van het boek is gewijd aan Esmée van Eeghen, een Amsterdamse jonge vrouw die in Friesland bij het verzet werkte en verliefd werd op een Duitse officier. Over de vraag of ze verraad gepleegd heeft, werd zeer verschillend gedacht. Schaaf concludeert dat dit niet het geval is geweest en dat ze een moedig buitenbeentje in het Friese verzet was, totdat ze een verkeerde keus deed, die verzetsmensen in gevaar bracht en haarzelf het leven kostte.

Een in de huidige stroom van oorlogs- en verzetsliteratuur bepaald niet overbodig boek.