'Nu ze wist dat er twee broers waren, zag ze alleen nog maar verschillen'

recensie Vonne van der Meer: Spookliefde. Een Iers verhaal. De Bezige Bij, Amsterdam; 93 blz. - ¿ 17,50.

Het vertellen van zo'n verhaal, dat afgewogen is en toch suggestief en raadselachtig blijft, kan Vonne van der Meer als geen ander. Zij heeft een mooie, heldere stijl, waaraan elke groezeligheid ontbreekt, en ook als het om grotere gehelen gaat weet zij de scènes met gevoel voor stemming en spanning uit te beelden. Dat blijkt weer heel goed uit de nieuwe novelle 'Spookliefde', een verhaal van maar negentig bladzijden, die tot de beste behoren die zij tot dusver geschreven heeft.

De ondertitel luidt: 'Een Iers verhaal', en dat is het ook, want het speelt zich af op een klein eilandje voor de Ierse westkust. Bovendien is het echt een verhaal, dat wil zeggen: het wordt verteld aan een zeventienjarige, naamloze toeriste, die het, in haar eigen woorden en, naar ze zelf zegt, ongetwijfeld vermengd met haar eigen ervaringen, weer doorvertelt aan ons.

Het vertellen, of doorvertellen, is geen onbelangrijke kwestie in 'Spookliefde', dat is opgezet als raamvertelling. Een paar keer wordt het verhaal namelijk onderbroken en zijn we in de wereld van het meisje dat naar het verhaal luistert. Die overgangen benadrukken op een aantrekkelijke manier dat er van een verhaal in een verhaal sprake is, al moet gezegd dat het omliggende verhaal, van de toeriste dus, niet is uitgewerkt en voornamelijk in dienst staat van, men kan zelfs zeggen op zoek is naar het hoofdverhaal. De toeriste krijgt van Phil, een ruim veertigjarige vrouw, een geschiedenis te horen, die zich vijfentwintig jaar geleden heeft afgespeeld. Phil is dan zeventien en komt tegen haar zin naar het eiland, waar haar ouders, na een emigratieperiode in Amerika, weer naar terug zijn gegaan. Wat heeft een zeventienjarig stads meisje, dat wil vrijen en liefhebben, te zoeken op een achterlijk Iers eiland? Ze koopt voor alle zekerheid maar een retourticket voor de goedkoopste boot, de blauwe, terwijl haar moeder haar op het hart gedrukt heeft de rode te nemen. “Ik moest al meteen kiezen. (. . .) Tussen twee boten” zegt Phil, voordat haar verhaal begint, “een verhaal over haar liefde voor een man die niet was wat hij leek”.

Het drama van 'Spookliefde' komt op gang als zij in het café van haar ouders de schoolmeester en boekhandelaar van het eiland, een blonde jongen van even in de twintig, een lied hoort zingen dat over verlangen gaat. Ze voelt zich er zo door aangesproken dat ze toenadering zoekt, maar Seamus, zoals de jongen heet, is weinig toeschietelijk. Halverwege het verhaal ontdekt ze, tot haar schrik, dat er een dubbelganger van haar grote, maar onvervulde liefde rondloopt, zijn tweelingbroer Michael, die weinig zegt en almaar glimlachend rondloopt.

Deze Michael is vreemd, in zijn jeugd is iets gebeurd waardoor hij nu niet normaal meer reageert. Als Seamus op een feestje weigert met Phil te dansen, richt ze zich op zijn evenbeeld, kust en bevoelt Michael zelfs terwijl ze zich daarbij voorstelt de ander te omhelzen. Met deze Michael ontspint zich dan een vriendschappelijke verhouding, waarin zij gestaag toewerkt naar enigerlei seksuele omgang, die evenwel volkomen achterwege blijft.

Overigens betekent haar voorkeur voor de vreemde Michael niet dat zij zijn tweelingbroer, geheel uit haar hoofd heeft gezet. Seamus is een dichter, het lied dat hij zingt heeft hij zelf geschreven, hij is de man van het woord, van de kunst, van “zinnen die haar even gelukkig maakten als sommige geuren en de roze strepen boven de horizon, als de stilte zelf”. Die stilte wordt vertegenwoordigd door de weinig spraakzame Michael, door wie ze “had ontdekt dat woorden niet alleen de zeeleeuwen verjoegen, maar ook de geur van opdrogend wier en het gegrabbel van de golven door de kiezels. Als je meer zei dan nodig, verbrak je de betovering.” Het verhaal neemt een dramatische wending als op een zeker ogenblik Seamus haar bekent verliefd op haar te zijn en haar een huwelijksaanzoek doet. Zij kiest dan voor Michael, tot stomme verbazing van diens broer, die weet dat Michael ongeschikt is voor de liefde. Hoe dit afloopt, zal ik niet zeggen, al heb ik bij tweede lezing van de novelle gemerkt dat kennis van de gebeurtenissen niets afdoet aan het verhaal: dat blijft dezelfde spannende en tragische geschiedenis van een spookliefde.

Vonne van der Meer weet subtiel op allerlei momenten gevoelens van dreiging te wekken. Een zwarte, gehaakte doek, die Phil per ongeluk (of toch met opzet?) laat liggen aan land, maar die haar wordt nagebracht, speelt in dit opzicht een cruciale rol. In los verband hiermee staat ook de mantelmeeuw - van onderen wit, van boven zwart - en Ino die als een meeuw het vlot van Odysseus verlaat na hem een magische sluier te hebben gegeven, waarmee hij zich op zee kan begeven zonder gevaar voor eigen leven. Ook de sluier en de zwarte doek fuseren hier en daar, maar het zwart zegt al genoeg over het noodlottig karakter van de doek.

'Spookliefde' gaat over kiezen en over een onmogelijk verlangen. Door een samenloop van omstandigheden kiest het meisje voor een liefde die niet bestaat, niet bestaan kan ook, al probeert zij hem uit alle macht af te dwingen. Het feit dat de twee broers uiterlijk zo sprekend op elkaar lijken - hun verschil wordt aan verschillend schoeisel afgelezen - maakt deze geschiedenis zo mogelijk nog dubbelzinniger. Phil verwenst het moment dat zij de tweeling ontdekt:

“Ze keek van de een naar de ander en begon de strengen die ze in haar hoofd tot een touw had gedraaid te splitsen. Van wie het steentje was dat vlak langs haar heen was gescheerd, van wie de ballade, van wie de blik, van wie de hand. En de hond? De hond die dan weer in de boekwinkel opdook dan weer in de haven of in de velden, de hond met de stip tussen zijn ogen was waarschijnlijk van hen samen. Nu ze wist dat er twee broers waren, zag ze alleen nog maar verschillen. Kleine, maar onmiskenbare verschillen. Hoe langer ze keek, des te heviger verlangde ze terug naar de tijd dat ze nog van niets wist.”

Het ogenblik van de splitsing maakt het ene, ongedeelde verlangen ongedaan, de weg gaat twee kanten op, er moet gekozen worden. Met alle rampzalige gevolgen van dien.