Derwisj Kelsey danst door onbekend Turkije

recensie Een nieuwsbericht op het Turkse journaal. Een rijke zakenman viert de bruiloft van zijn dochter. De man presteert het om binnen twee minuten 15 000 gulden uit te strooien boven het hoofd van een buikdanseres. De totale kosten van de bruiloft worden geschat op honderdduizend gulden.

Volgend bericht: een doodzieke jongen van twaalf is tot de doodstraf veroordeeld, want zijn ouders hebben geen geld om een ziekenhuisopname te betalen. De moeder huilt, de vader kijkt bedroefd voor zich uit, alles wat nodig is om de boel te redden is 150 gulden.

Tegenstellingen in Turkije. De doorsnee-Turk vallen ze niet meer op, maar voor de meeste buitenlanders zijn ze verbazingwekkend en onbegrijpelijk. De een reageert verward en vindt Turkije een vreselijk land; een ander probeert, door zich te verdiepen in de Turkse geschiedenis, taal en cultuur, het mysterie te ontrafelen.

De Engelsman Tim Kelsey behoort tot de laatste categorie. In 'Derwisj' danst hij als een ware derwisj tussen de diverse culturen, stromingen en conflicten die het land rijk is.

Het boek gaat over het huidige Turkije en de verwarring die alom heerst onder de intellectuelen, de boeren, de kunstenaars en de wetenschappers, maar vooral onder de politici en de ambtenaren. De natie van Atatürk dreigt uiteen te vallen door ruzies tussen fundamentalisten en secularisten, Koerden en Turken, rijk en arm. Normen en waarden zijn zoek of worden opnieuw bedacht.

Kelsey bezoekt gevangenissen, praat met leden van de mystieke derwisj-orde en de beroemde travestiet Sisi en gaat de bergen in om met dorpsbewoners te praten over de oorlog tussen Koerden en het Turkse leger. Hij concludeert dat de Turken licht paranoïde zijn en dat de tolerantie van de vroegere Ottomanen nu ver te zoeken is.

Dat komt volgens hem ook door de radicale breuk met het verleden, zo'n zeventig jaar geleden teweeggebracht door Atatürk. De manier waarop Kelsey over de 'vader aller Turken' schrijft, zal menige Turk choqueren, maar dat het amusant is om te lezen lijdt geen twijfel.

'Derwisj' biedt een fascinerende blik op het huidige Turkije. Het is geen standaardwerk dat decennia meekan, want het land en de aard van de tegenstellingen veranderen voortdurend, maar het neemt de lezer van nu mee naar een Turkije dat in het Westen niet zo bekend is. Kelsey's verslag over Oost-Turkije is zo boeiend geschreven dat je de neiging voelt opkomen alles met eigen ogen te gaan zien.

De Turken zijn ook het hoofdthema in 'Geschiedenis van Turkije', geschreven door René Bakker, Luc Vervloet en Antoon Gailly. Bakker studeerde geschiedenis en Turks in Leiden, Vervloet kunstgeschiedenis en oudheidkunde en oosterse talen en geschiedenis in Gent, en Gailly specialiseerde zich door in Turkije antropologisch onderzoek te doen en in België psychologisch onderzoek onder Turkse migranten.

Hun specialisaties komen in het boek goed tot uiting. Anders dan Kelsey besteden ze ruime aandacht aan de geschiedenis van Klein-Azië en van de Turken. De vroegste historie van Anatolië wordt chronologisch beschreven, te beginnen met de steentijd, de eerste nederzettingen en de antieke volkeren zoals de Hittieten, Frygiërs, Perzen, Grieken en Romeinen.

Mede aangetrokken door de rijkdom van Byzantium komen nieuwe volkeren Klein-Azië binnenstromen, onder anderen de Turken. Hun entree op deze vruchtbare grond begint officieel met de veldslag van Malazgirt in 1071. Na hun overwinning vestigen de Turken zich langzamerhand in Klein-Azië.

Zonder ooit te vervelen schetsen de schrijvers de islamisering van Anatolië, de opkomst van het Ottomaanse rijk, de inneming van Constantinopel, de angst van de westerse landen voor de Ottomanen en alles wat Turks is, de ondergang van het rijk en de stichting van het huidige Turkije. Ze maken uitstapjes naar kunst, volkscultuur en religie door de eeuwen heen en belichten ook de migratie van Turken naar rijke westerse landen in de jaren zestig en de gevolgen daarvan.

De geschiedschrijving en de rijke illustraties maken het boek een waardevol naslagwerk voor iedereen die geïnteresseerd is in de Turken en Turkije. Het kan voor sommigen zelfs een middel zijn om de tegenstellingen van het huidige Turkije een beetje te begrijpen. Voor beide boeken geldt: hebben!