De wereld van de opera: rozen, Rolex-horloges en roddels

recensie Hoe word je een opera-ster en hoe blijf je er een? Operazangers worstelen bijna dagelijks met de grilligheid van hun succes. Hoe kunnen ze zich onderscheiden van de vele andere goede zangers en hoe blijven ze in de belangstelling van de grote operahuizen? Is het de stem en de muzikaliteit van de zanger of gaat het om betrouwbaarheid, mazzel, gezondheid en scherpe ellebogen?

Neem Cecilia Bartoli, de mezzosopraan die een paar jaar geleden doorbrak en onlangs een veelgeprezen Vivaldi-album uitbracht. Manuela Hoelterhoff, muziekcriticus van de Wall Street Journal, reisde twee jaar met haar onafscheidelijke hondje achter haar aan - van concertzaal naar hotelkamer en van de Verenigde Staten naar vrijwel alle Europese landen - om te zien of deze nieuwe ster aan het operafirmament de top zou halen. Ze schreef er een hilarisch boek over onder de titel 'Cinderella and company'.

Bartoli werd in 1988 op 22-jarige leeftijd door platenmaatschappij Decca 'ontdekt' bij een auditie in Milaan. Ze had iets, schrijft Hoelterhoff, wat maar weinig zangers tegenwoordig hebben: persoonlijkheid en een geheel eigen klank. Er volgden cd's met aria's van Rossini en Mozart en haar succes leek verzekerd. In 1995 stond ze aan de top met interessante contracten en aanbiedingen van grote operahuizen als The Metropolitan in New York en het Londense Covent Garden op zak.

Desondanks eindigt Hoelterhoff haar achtervolging twee jaar later met vraagtekens over de toekomst van Bartoli. De Italiaanse kan goed zingen; de klank van haar stem en haar persoonlijkheid trekken vanzelfsprekend de aandacht, ondanks het geringe volume van de stem. Maar Bartoli heeft zo haar eigen wensen en die passen niet altijd bij de eisen die een grote internationale carrière stelt.

Ze houdt niet van vliegtuigen en niet van fans. Ze studeert betrekkelijk weinig rollen in en wil per jaar slechts twee opera-uitvoeringen en dertig recitals doen. En dat in een wereld waar twee afspraken op één avond tot de mogelijkheden behoren. Zo weet Hoelterhoff van een sopraan die in Richard Strauss' 'Der Rosenkavalier' optrad en tijdens de tweede acte, waarin ze niet op het toneel hoefde te verschijnen, in een nabijgelegen zaal een deel van een concert zong.

Bovendien is Bartoli om de haverklap ziek. Even zonder hoed in de Amsterdamse wind lopen en er moet weer een concert of plaatopname worden geannuleerd. Te lang handtekeningen uitgedeeld in een besneeuwd Minnesota en Carnegie Hall is in rep en roer vanwege haar verkoudheid. Zegt ze het uitverkochte recital af of niet, vraagt iedereen zich af?

Na lang aarzelen stelt Bartoli dit concert een paar dagen uit. Pianist en vaste begeleider András Schiff, ook bepaald geen kleintje in de muziekwereld, moet zich maar naar haar schikken. Maar als de dag van het recital dan eindelijk is aangebroken, overweegt ze alsnog af te zeggen. Moet ze zingen met het risico dat haar optreden tegenvalt; of moet ze afzeggen, met het risico dat ze nooit meer kan zingen in deze belangrijke zaal?

Haar geliefde, Claudio Osele, loopt fronsend door de zaal om haar stem te beoordelen en de staf van Carnegie Hall houdt de adem in. Maar na kort overleg besluit ze alsnog te zingen, tot grote opluchting van haar manager en de mensen van Carnegie Hall. Dirigent James Levine van de nabijgelegen Metropolitan zendt haar vier dozijn rozen.

Toch maakt Bartoli het nog niet eens zo bont met haar annuleringen, aldus Hoelterhoff. De Italiaanse tenor Roberta Alagna en de Roemeense sopraan Angela Gheorghiu (door haar collega's 'La petite Draculette' of 'Vampira' genaamd) zijn veel grilliger en nemen niet eens de moeite een behoorlijke smoes te verzinnen als ze afzeggen, is de klacht van operahuizen. Een plotseling overleden zuster van Gheorghiu, die een week eerder nog schitterend zong, een onverwachte tandartsbehandeling voor Alagna terwijl hij de dag ervoor nog smakelijk had gegeten: niemand die het gelooft.

'The Love Couple' is wel bijzonder blij, weet Hoelterhoff, dat de firma van de Rolex-horloges hen heeft ingehuurd voor een reclame-campagne. Alagna heeft al vier Rolex-horloges vertelt hij trots. Gheorghiu heeft er maar één, maar zij houdt vooral van Cartier.

Sinds ze geliefden zijn streeft 'the Love Couple' ernaar samen in producties te zingen. Dat operahuizen om artistieke redenen andere keuzes kunnen maken, laat hen koud. Toen Alagna met een andere sopraan in Puccini's 'La Bohème' zong, bleef Gheorghiu tijdens de repetities aan de zijkant van het toneel een beetje meezingen in de hoop de sopraan uit evenwicht te brengen. ,,My dear, je hoge C klinkt wat laag vandaag', voegde zij de sopraan toe.

In diva-gedrag is Gheorghiu een goede concurrent van Kathleen Battle, die repetities overbodig vond en daarom buiten de deur werd gezet door de directeur van The Metropolitan. Over haar gaat ook het verhaal dat zij, rijdend met een chauffeur door Los Angeles, haar manager in New York opbelde met de vraag of hij de chauffeur wilde bellen om te vragen of de airconditioning in de auto uit kon.

De hoge C is de nachtmerrie van vele zangers, maar volgens Hoelterhoff vooral van Luciano Pavarotti. Zijn ijdelheid kent geen grenzen en dat brengt hem regelmatig in de problemen. Boven de zestig en ver over zijn hoogtepunt heen wil hij toch Donizetti's 'La fille du régiment' zingen in The Metropolitan, ondanks de lastige aria met negen hoge C's. Tijdens de repetities moet hij al besluiten de aria een halve noot lager te zingen, maar tijdens zijn optreden mislukken ook de hoge B's. De journalisten missen de missers niet.

Fouten worden zwaar gestraft, en dan gaat het met name om die hoge noten. Een carrière kan in een paar optredens gemaakt of gebroken zijn. Het moet ook allemaal zo snel, klaagt manager Matthew Epstein tegen Hoelterhoff. Hij heeft vele sterren zien komen en gaan. Zangers krijgen volgens hem geen tijd meer om een carrière langzaam op te bouwen. Toen Maria Callas ontdekt was, duurde het nog vijf jaar voor ze in de grote zalen optrad.

Epstein vertelt het verhaal van Cheryl Studer, nog niet zo lang geleden een veelbelovende sopraan, wier cd's nu in de ramsj liggen. Een schitterende lyrische sopraan, die haar stem verpestte door ook Wagner en Strauss te gaan zingen. Ook de teloorgang van de bariton Dmitri Hvorostovsky, die te snel naar het grote werk van Verdi-opera's greep, dient als voorbeeld.

Hoelterhoff is een begenadigd schrijfster, die de lezer langs talloze sterren en sterretjes voert en alle mensen die er toe doen (tot en met de directeur van het Concertgebouw Martijn Sanders) uittekent. Ze drinkt champagne met Renata Tebaldi, zit in de kleedkamer van Angela Gheorghiu, telefoneert met Renée Fleming en bezoekt Disney World met haar eigen Cecilia.

De lezer krijgt alle roddels uit het circuit - aangescherpt door haar vileine pen - te horen. Opmerkelijk is dat ze over Bartoli weinig te weten is gekomen. Hoelterhoff weet alleen te melden dat het uitbundige liefdesleven van Bartoli in het verleden is opgevallen. Voor de rest verbaast ze zich alleen over Bartoli's eetlust en vrijetijdskleding.

De aandacht voor het persoonlijk welzijn van de grote sterren neemt veel tijd in beslag van de crew van een operahuis. De gages van de sterren zijn exorbitant, Hoelterhoff spreekt van dertienduizend tot twintigduizend dollar per avond. Je zou bijna vergeten dat zij slechts een klein onderdeel zijn van een operaproductie.

De andere kant van een operaproductie wordt belicht in een onlangs uitgebracht boek van dramaturg en muziekpublicist Willem Bruls. In 'Opera achter de schermen' beschrijft hij het ontstaan en de uitvoering van Bizets 'Carmen' door De Nederlandse Opera in 1999.

De Nederlandse Opera onderscheidt zich van andere operahuizen omdat niet wordt gekozen voor de grote zangers. In Amsterdam staat het hele team centraal en niet de solisten. Dit huis kan immers geen grote sterren betalen.

Niettemin hebben de kleinere sterren in deze productie ook last van het Hollandse weer. Carmen, gespeeld door Carmen Oprisanu, is half ziek en ook Micaëla, gespeeld door Adina Nitescu, is verkouden. Op de dag van de laatste voorstelling is ze echt ziek geworden. Gelukkig valt de opera-avond niet in het water. De sopraan van de volgende productie is bereid in te vallen, al zingt ze met haar arm in het gips. Ze heeft vlak na haar aankomst in Amsterdam haar arm gebroken. Zelfs een opera met bescheiden zangers blijft een risico.