Niemand in het gezin kan winnen - of ophouden

recensie Mara Selvini-Palazzoli, Stefano Cirillo, Matteo Selvini & Anna Maria Sorrentino: Psychotische processen in het gezin. De Toorts, Haarlem; 350 blz. - f 79. Lewis Yablonsky: Van man tot man - Vader en zoon: een spannende relatie. De Toorts, Haarlem; 200 blz. - f 45.

Mijn ontsteltenis bleek misplaatst. Deze 'paradoxale aanpak' bleek juist het summum van therapie te zijn en zelfs de Riaggs gingen overstag.

Maar de tijd achterhaalt alle dwalingen. In 'Psychotische processen in het gezin' erkent de Italiaanse gezinstherapeute Mara Selvini-Palazzoli nederig dat haar aanpak destijds beledigend (haar woorden) was voor haar ouders. Bovendien bleek het succes van korte duur. De therapeutische resultaten namen met de jaren af. Selvini-Palazzoli en haar team gingen op zoek naar betere methoden. 'Psychotische processen in het gezin' is een meeslepend en inspirerend verslag van deze zoektocht. Mijn aanvankelijke scepsis voor deze 'systeemtherapeuten' brokkelde al lezende zienderogen af, en maakte zelfs plaats voor enthousiasme en bewondering.

Selvini-Palazzoli leidt in Milaan een privé-kliniek waar gezinnen met ernstige problemen, zoals schizofrenie, psychose en anorexia, worden behandeld. Voor haar staat buiten kijf dat, als er een gestoord kind in een gezin is, er ook sprake is van een gestoord huwelijk. In dergelijke gezinnen is een ingewikkeld spel gaande met intriges, bedrog en onderling wantrouwen, met ouders die elkaar stilzwijgend de oorlog hebben verklaard, en waarin het gestoorde kind effectief de aandacht naar zich toe trekt om zo dit pathologische spel in stand te kunnen houden.

De gezinsleden zijn elkaars onverzoenlijke vijanden, verstrikt in een spel waarvan ze niet weten dat ze het spelen. Ze kunnen het, helaas, niet winnen, en ze kunnen het nog minder laten ophouden.

De grote verdienste van Selvini-Palozzoli en haar equipe is dat ze in durven te gaan tegen het biologisch determinisme, dat de laatste tijd veel succes oogst. Deze stroming, in ons land vertegenwoordigd door de Utrechtse hoogleraar Kahn, propageert een genetische oorzaak voor ernstige pathologische stoornissen. De enige remedie is een goed medicijn in de juiste dosering. Maar ook van de psycho-analyse wil Selvini-Palozzoli niets weten, hoewel haar opvattingen daar niet zo heel veel van afwijken.

Mara Selvini-Palazzoli toont in 'Psychotische processen in het gezin' overtuigend het ware gezicht van de gek. Zij geeft hem zijn stem terug zodat hij niet langer zijn symptoom nodig heeft om zich verstaanbaar te maken. Een stem die de laatste tijd ook - tot mijn grote vreugde - luider opklinkt, is die van mannen. Hebben mannen een 'vaderinstinct' net zoals vrouwen een 'moederinstinct' hebben? Ja, zegt Lewis Yablonsky in 'Van Man tot Man - Vader en zoon: een spannende relatie'. Yablonsky is socioloog en noemt zich deskundige op het gebied van de opvoeding. Zijn leven veranderde toen hij zelf vader werd, en hij begon, volgens eigen zeggen, meteen aan een studie over het vaderschap. Welnu, gezegd kan worden dat Yablonksky zijn huiswerk redelijk tot goed heeft gedaan. Ondanks het Amerikaanse toontje waaraan hij zich schuldig maakt, stijgt 'Van Man tot Man' in het genre van de semi-wetenschappelijke literatuur boven de middelmaat uit.

Yablonsky toont zich een kritisch adept van Freuds Oedipuscomplex. De relatie tussen vader en zoon verloopt via een emotionele band tussen beiden naar een beginnende onafhankelijkheid van de zoon in de puberteit tot een gelijkwaardige vriendschap in de volwassenheid. Interessant is de manier waarop Yablonsky de fysieke krachtmeting tussen vader en zoon vergelijkt met de wedijver in lichamelijke aantrekkingskracht tussen moeder en dochter. En welke vader herkent zichzelf niet in een van de typen die Yablonsky opvoert - waaronder 'de liefhebbende, zich met zijn zoon vereenzelvigde vader', de 'kameraadschappelijke vader', de 'macho-vader' en 'de egocentrische vader'?

Met 'Psychotische processen in het gezin' en met 'Van Man tot Man' bindt uitgeverij De Toorts de strijd aan tegen de huidige tendens van de grote-halen-snel-thuis-psychologie. Jammer is dat ze de kopers een vrij hoge prijs berekent. Maar wie kiest voor diepgang en een fraaie uitvoering, zal zich daardoor niet van de aanschaf laten weerhouden.