Een tuinenboek voor leifhebbers die de hort op willen

recensie Plantentuinen van Nederland en Vlaanderen, door Gerrit de Graaff. Uitgeverij Boom, ¿59,50.

'Plantentuinen van Nederland en Vlaanderen' is meer dan alleen een handige inventarisatie van alle tweehonderd en acht botanische tuinen, kruidentuinen, heemtuinen, wilde plantentuinen, hortussen, pinetums en arboretums, mèt hun openingstijden, adressen en bijzonderheden. Het is een reisgids, naslagwerk en koffietafelboek in één. Door de grote hoeveelheid prachtige foto's kun je er alleen al een middag lang in 'plaatjeskijken'. Wie het boek daarnaast van a tot z leest, is op z'n minst terdege voorbereid op een bezoek aan welke tuin dan ook, en door de verschillende indexen is het boek een standaardwerk voor tuinliefhebbers die de hort op willen.

Aan veertig van al die tweehonderdacht plantentuinen wijdt auteur en fotograaf Gerrit de Graaff, bekend van Monumentale bomen in Nederland, een apart hoofdstuk. Nauwkeurig doet hij verslag van een rondtocht door de tuin en van het gesprek met beheerders en verzorgers. Soms op het babbelachtige af: “Mijn vrouw Tiny vergezelt mij zoals gewoonlijk op deze dag. In de loop van de ochtend arriveren we bij de kerk van Pieterburen. Op het vlakke Groninger land was de toren al van verre te zien. De tuin is naast de kerk. 'Domies Toen' staat er op het bord bij de ingang.”

Maar als je even door deze koffie-toon heen bijt, kom je toch allerlei aardige dingen over zo'n tuin te weten. Dat 'Domies Toen' (tuin van de dominee) in 1960 van de totale ondergang werd gered door mevrouw Trienje Foketje Clevering-Meijer, de echtgenote van een hereboer uit de omgeving. Dat er in de loop der jaren een uitgebreide collectie stinzenplanten is aangelegd en dat het prachtige tuinhuis uit 1888 tegenwoordig dienst doet als theeschenkerij, bezoekerscentrum en winkeltje. 'Domies Toen' wordt met zoveel gretigheid beschreven dat je als lezer uiteindelijk de neiging krijgt om onmiddellijk af te reizen. En dat is natuurlijk de bedoeling van dit boek. Bij ieder hoofdstuk is een fraai klein plattegrondje afgedrukt van de plek waar de tuin te vinden is. Niet overbodig, want veel botanische tuinen liggen op de meest vreemde plaatsen verscholen. Zoals het arboretum Trompenburg in de Rotterdamse wijk Kralingen, een onverwacht rustige plek in een drukke stad. En wie rekent op een meer dan vijftig jaar oude Botanische tuin in de wijk Terwinselen van het Limburgse Kerkrade?

De foto's zijn bijna allemaal gemaakt op het moment dat de tuinen op hun mooist zijn. Dat kan natuurlijk een teleurstelling opleveren als je eind oktober gaat kijken hoe dat beeldige tuinhuisje in Domies Toen erbij staat. Aan de andere kant weet een echte tuinliefhebber wel door mooie plaatjes heen te kijken. Bovendien valt er waarschijnlijk net zo'n mooi boek te maken met voorjaars- of zelfs winterfoto's, want in een goed aangelegde tuin is eigenlijk altijd wel iets moois te zien.

Dat Gerrit de Graaff schrijver is van een boek over bomen, is te merken. Tussen zijn veertig uitgebreide beschrijvingen komen opvallend veel pinetums en arboretums voor. Zo komen we te weten dat het landgoed Schovenhorst in Putten een mooie verzameling uitheemse coniferen heeft. Zelfs als deze boomsoort je hart niet bepaald sneller doet kloppen krijg je zowaar zin om eens in Putten op zoek te gaan naar de twee mammoetbomen van veertig meter hoog, die daar ergens achter een witte imitatie-Zwitserse villa moeten staan. Of naar een van de oudste bomen van Nederland (voor intimi: de dikke douglas).

Een opvallend aspect aan De Graaffs aanpak van Plantentuinen in Nederland en Vlaanderen is dat hij niet alleen - voor de hand liggend - aandacht besteedt aan de geschiedenis van een tuin, en aan de bijzonderheden die we er kunnen aantreffen, maar ook aan degenen die er de scepter zwaaien. Het boek bevat dus niet alleen foto's van groene doorkijkjes, en close-ups van een pijpbloem of een pijnboomkegel, we zien ook portretten van mensen. 'De mens achter de tuin', als het ware. De Graaff heeft ze bewust voor de camera gehaald, en als je het boek doorleest wordt dat ook begrijpelijk. Bijna elke botanische tuin, heemtuin, arboretum of welke andere plantentuin dan ook floreert dankzij de mateloze inzet van een botanicus, veelal bijgestaan door een groep vrijwilligers. Het boek beschrijft - en eert - de inspanningen van al deze mensen, die hun tuin vaak tegen plannen van een moderne gemeente moeten beschermen, en uit alle hoeken en gaten geld moeten zien te vinden om hun bijzondere lapje grond bijzonder te houden. Misschien toch maar voorzichtig achter in de auto leggen, dit boek.

Hebben de botanische tuinen de grote droogte overleefd?

In de Groningse 'Domies Toen' hebben ze de afgelopen weken veel extra gespoten, maar desondanks dreigen er nu planten kapot te gaan en 'móét het nu echt gauw gaan regenen'. In de heemtuin van Kerkrade zijn ze pas de laatste twee weken begonnen met sproeien, want 'als je er te vroeg mee begint, verwen je de planten'. De Limburgse tuin ligt er nu nog redelijk bij, maar ook hier snakt men naar regen 'anders krijgen we straks ook nog eens een vervroegde herfst'.

Bij De dieptetuin in Zeist wordt al weken intensief gesproeid, want de tuin ligt op zand en heeft erg te lijden onder de aanhoudende droogte. Alleen aan het bijgieten van de reusachtige eeuwenoude bomen zijn ze niet begonnen, want dat heeft alleen zin met duizenden liters tegelijk. Het is te zien dat de reuzen het nu moeilijk beginnen te krijgen. Sommige zijn al bladeren aan het verliezen. Op zichzelf is dat niet ongunstig, aangezien ze daardoor ook minder water nodig hebben. Als het nu gauw gaat regenen hebben ze in Zeist goede hoop dat ook die hele grote bomen van 't voorjaar weer gewoon uitlopen. In de Heemtuin in Nijverdal heeft men nog helemaal niet gesproeid. Toch staat de tuin er nog mooi bij. Alleen de kunstmatige vijver, die al een keer is bijgevuld, staat weer bijna droog. In Nijverdal is men van mening dat je het onderhoud van een wilde-plantentuin met zo min mogelijk kunstmatige middelen moet zien te klaren - en dus ook niet moet sproeien. 'De natuur moet zijn loop hebben, en zo'n extreme droogte komt nu eenmaal eens in de zoveel tijd voor'. Alleen voor pas geplante bomen werd in Nijverdal een uitzondering gemaakt.