Kurt Lichtenstein: liquidatie op bevel

recensie Rainer Zunder: Erschossen in Zicherie. Vom Leben und Sterben des Journalisten Kurt Lichtenstein. Dietz Verlag Berlin; DM 32.

Geboren werd hij in 1911 in een joods arbeidersgezin in Berlijn. Al op jonge leeftijd trad hij toe tot de communistische partij, waar hij zeer actief was. In Spanje vocht hij mee tegen Franco en naderhand was hij betrokken bij het Franse verzet tegen de Duitse bezetting. In april 1944 wordt hij door de partij als Franse arbeider naar Duitsland gestuurd, waar hij in de oorlogsindustrie werkt. Hij kreeg de opdracht om vast te stellen hoe het staat met de mentaliteit van de arbeiders en de bevolking. Kort na het einde van de oorlog heeft hij zijn bevindingen opgeschreven in een uitvoerig bericht. Zijn conclusie is dat het de Duitse arbeider een 'Zivilcourage' ontbroken heeft in de strijd tegen het Hitlerregime.

Interessant is het te lezen dat binnen de Hitlerjeugd allerlei vormen van oppositie voorkwamen. Hoewel hij tot de communistische partij behoort is zijn bericht geschreven zonder de ideologische rimram die de meeste communistische lectuur zo onleesbaar maakt.

Zijn stuk bevat ook gedachten over de toekomst van het op te bouwen Duitsland. Voor Lichtenstein verloopt die anders dan hij zich heeft voorgesteld. Aanvankelijk werkt hij voor communistische kranten en tijdschriften in Nordrein-Westfalen. In 1950 wordt de afgevaardigde van de Bondsdag, de communist Kurt Müller ontvoerd en in de DDR gebracht. In het kader daarvan raakt Lichtenstein in de sfeer van verdachtmakingen, zoals die in die dagen in stalinistische kringen gebruikelijk zijn. Voor een controlecommissie van de KPD verdedigt hij zich uitvoerig. Alle fasen van zijn levensloop neemt hij door, steeds met opgave van partijgenoten die hem op die route vergezelden. In november 1934 is hij bij voorbeeld werkzaam in het Saarland, waar hij als een van de getuigen 'Genosse' Erich Honecker opvoert. Uit zijn pogingen tot verdediging wordt op bijna griezelige wijze duidelijk welke sfeer destijds in communistische krijgen heerste. Hier is niet een afvallige aan het woord, maar een man die uit diepste overtuiging communist is. Maar hij redt het niet, hij wordt uit de partij gezet, hij had te maken met types, zoals wij die in Nederland in figuren als Marcus Bakker en Joop Wolff kennen.

Zoals te verwachten heeft Lichtenstein na de uitstoting uit de partij de grootste moeite aan de slag te komen. In het Duitsland van Adenauer heerst de opvatting dat wie een keer communist was dat ook altijd zal blijven. De pogingen die hij en zijn vrouw Gertrud ondernemen om als slachtoffer van het nationaal-socialistische regime schadeloos gesteld te worden verlopen moeizaam, maar hebben uiteindelijk ten dele succes. En hij krijgt ook werk: bij de Westfülische Rundschau kan hij in dienst treden. Voor die krant schrijft hij reportages en andere bijdragen. In oktober 1961, kort na de bouw van de Muur, wil hij een reis langs de 'innerdeutsche' grens maken. Bij Zicherie wordt hij door Vopo's neergeschoten.

In het archief van de SED, toegankelijk na het verdwijnen van het arbeiders- en boerenparadijs, bevindt zich een dik dossier over Kurt Lichtenstein en wel over de tijd dat hij leefde. Niet een snipper papier is echter te vinden over zijn dood en de omstandigheden, waaronder die plaatsvond. De weduwe, Gertrud Lichtenstein, is altijd van mening geweest dat er sprake is van een doelgerichte liquidatie.

Het zorgvuldige boek van Rainer Zunder, die aan de hand van de lotgevallen van Lichtenstein ook een scherp tijdsbeeld tekent, spreekt de opvattingen van de weduwe niet tegen. Integendeel, het boek laat zien wat voor staat de DDR geweest is: een fabriek waar systematisch onrecht geproduceerd werd.