Ex-discipel Volkogonov laat Lenin van zijn voetstuk vallen

recensie Dmitri Volkogonov: Lenin: Life and Legacy. HarperCollins, London; 529 blz. ¿ 79,25.

Vandaag 71 jaar geleden werd het geprepareerde lichaam van Lenin naar het mausoleum op het Rode Plein overgebracht. Het zou nu in erbarmelijke staat verkeren, vertrouwde de wetenschappelijke verzorger van het lijk, Boris Khobotov, het dagblad Izvestia eind vorige week toe. De bezoekers worden bedrogen. “Het object zou buiten de sarcofaag, ontdaan van het rubber dat eraan is toegevoegd, moeten worden onderzocht”, voegde hij eraan toe.

Nog steeds rijten zulke opmerkingen wonden open bij de Russen, die hun hele leven met de ikoon van de 'grote bolsjewiek' zijn opgevoed. Zo waarschuwde het oud-partijdagblad Pravda vorige week dat zij die het lichaam uit het mausoleum willen halen, “een bloedbad willen provoceren”. De mummie is nog steeds heilig, al trekt ze nu minder bezoekers dan de soms kilometers lange rijen die zich in het tijdperk van Michail Gorbatsjov vormden.

Gorbatsjov durfde niet aan de nalatenschap van Lenin te tornen, prees diens geschriften nog aan en gebruikte uitspraken van de meester om zijn eigen ideeën voor meer democratisering te ondersteunen. Onder Gorbatsjov werd alleen het standbeeld van Jozef Stalin omlaag getrokken.

Na het vertrek van Gorbatsjov eind 1991 werden de geheime partijarchieven voor een enkeling opengesteld. Zo kreeg kolonel-generaal Dmitri Volkogonov, een historicus en filosoof die als propagandist van het leger dweepte met het stalinisme en het leninisme, als eerste toegang tot de zorgvuldig bewaarde geheime documenten over Vladimir Iljitsj Oeljanov. Als directeur van het Instituut van de Militaire Geschiedenis in Moskou had Volkogonov al eerder materiaal mogen verzamelen voor zijn biografie over Stalin ('Stalin, triomf en tragedie').

Volkogonov kreeg door zijn onthullingen over Stalin veel vijanden in eigen militaire kring en werd ontslagen. Na de mislukte coup in augustus 1991 volgde eerherstel. Boris Jeltsin achtte hem de meest geschikte man om de staatsarchieven te onderzoeken en een nieuwe levensgeschiedenis van Vladimir Iljitsj Lenin te schrijven. De president benoemde Volkogonov zelfs tot militair adviseur, een functie die de kolonel-generaal nog steeds vervult.

Dmitri Volkogonov vielen de schellen van de ogen bij het napluizen van de meer dan 3 000 nooit gepubliceerde documenten. “Ik geef toe dat het leninisme het laatste bastion in mijn geest was dat moest vallen”, schrijft hij in de Engelse vertaling van zijn biografie, 'Lenin: Life and Legacy' (Lenin - leven en nalatenschap). “Ik realiseerde me dat niemand van ons Lenin kende; hij had altijd voor ons gestaan als het dodenmasker van een aardse god die hij nooit is geweest”.

Lenin werd voor Volkogonov plotseling een demonisch figuur, een staatsterrorist met grootsheidswaanzin, een man die het gewone volk zelfs haatte en opdracht gaf tot het vernietigen van duizenden kleine boeren (koelakken). In een brief van augustus 1918 roept Lenin op tot de 'laatste en beslissende strijd' tegen hen: “Een voorbeeld moet worden gesteld. 1. Verhang (en ik bedoel zodat de mensen het kunnen zien) niet minder dan honderd bekende koelakken, rijkaards en bloedzuigers. 2. Publiceer hun namen. 3. Neem al hun graan af . . . Doe dit zo dat op honderden kilometers afstand de bevolking kan zien, beven, weten en schreeuwen: zij doden en zullen doorgaan met doden van de bloedzuigende koelakken . . .”

Tot voor enkele jaren geloofde Volkogonov dat Vladimir Iljitsj Lenin het juiste pad had gevolgd en de Sovjet-Unie een prachtige socialistische toekomst zou hebben bezorgd als hij niet zo vroeg (hij werd 54)was overleden. Stalin was volgens hem de boosdoener die voor de ondergang van het communistische systeem zorgde. Maar na het bestuderen van de geheime archieven over Lenin is Volkogonov van deze gedachte afgestapt. Lenin is nu de wortel van het kwaad. Stalin trad slechts in diens voetstappen en voerde bijvoorbeeld de collectivisatie uit, waartoe Lenin de aanzet had gegeven.

De overigens helder geschreven biografie is een afrekening met het communisme en moet de Russen ervan overtuigen dat het gebalsemde lichaam van de revolutionair niet thuishoort in het mausoleum voor het Kremlin. Volkogonov schrijft over een duivel die zijn leven en dat van de Russen negatief heeft beinvloed, een man die volledig buiten de werkelijkheid van het dagelijkse leven stond. Een man die van zijn personeel in het Kremlin eiste dat het aan zijn hygiënische eisen zou voldoen. “Al degenen die per trein arriveren, moeten voor hun binnenkomst een bad nemen en hun vuile kleren overhandigen aan de desinfecteerder bij de baden . . . Ieder die weigert aan deze sanitaire regels te gehoorzamen, zal uit het Kremlin worden verwijderd en worden berecht wegens het veroorzaken van sociale schade”, luidde een oekaze van Lenin.

Volkogonov is van zijn geloof gevallen. Lenin was de inspirator van een dictatuur die tot 1991 voortleefde en voor een gegarandeerde armoede zorgde. De sociale rechtvaardigheid ging ten koste van de uitbuiting van de arbeiders en de uitputting van de nationale bronnen, schrijft de kolonel-generaal.

Russische critici noemen Volkogonov een windvaan, die het talent heeft om zijn opinies aan te passen aan het heersende regime. Zij vinden dat de archieven van Lenin ook voor andere wetenschapsmensen opengesteld moeten worden, zodat er meerdere meningen over de leider der bolsjewieken gevormd kunnen worden, niet alleen de mening van het nu heersende regime, dat streeft naar een volledige uitbanning van het leninistische denken.

De biografie over Lenin heeft waarde, omdat er nooit gepubliceerde archiefstukken in worden behandeld. Maar het werk is tevens beperkt, omdat Volkogonov het geschreven heeft met in het achterhoofd de gedachte dat de Russen koste wat kost een hekel moeten krijgen aan de man die zij altijd van staatswege moesten liefhebben.