De passagiers zaten aangegord, slechts één stewardess werd naar buiten gezogen

recensie Stephen Barlay: Riemen vast - Achter de schermen van het vliegverkeer. De Kern, Baarn; 365 blz. - ¿ 49,50.

Die conclusie is echter absoluut niet wat de Britse auteur Stephen Barlay voor ogen zal hebben gehad. Integendeel, hij wil de nieuwkomer in de lucht en de geroutineerde zakenreiziger tips aan de hand doen waarmee vliegen tot een zo veilig mogelijk genoegen wordt. Het nadeel van Barlay's aanpak is dat hij daarvoor 365 pagina's nodig heeft. Voor degene die voor het eerst in een vliegtuig stapt, is zo'n boek te dik om als eenvoudig lesboekje voor het in bedwang houden van de zenuwen te dienen. Nog afgezien van het feit dat de inhoud van 'Riemen Vast' op menige leek het tegenovergestelde effect zal hebben.

Dat laatste is onterecht, want vliegen is, zeker in West-Europa en Noord-Amerika, een relatief veilige vorm van vervoer. Die conclusie trekt ook Barlay geregeld. Maar bij de lezer blijft vermoedelijk ten slotte toch het beeld hangen van de ontelbare ongelukken waarover hij gedetailleerd bericht en waar de luchtvaartinstanties lering uit hebben kunnen trekken; ongelukken met tientallen tot honderden doden.

Tel je alle slachtoffers in Barlay's voorbeelden op, dan kom je tot een veelvoud van de ongeveer duizend doden die er jaarlijks wereldwijd bij ongelukken met straalvliegtuigen zijn te betreuren. Dat is, minder dan het aantal mensen dat elke zomer alleen al in Engeland verdrinkt.

Barlay houdt zich niet alleen met veiligheid bezig. Hij volgt in zijn boek de gang van een reiziger: van het kopen van een ticket, via de chaotische drukte in de vertrekhal naar de gates, tot aan het moment dat na aankomst met een zucht van verlichting de douane is gepasseerd. Waarna een achterdochtig geworden douaneman in burger alsnog kan komen kijken naar die liters drank in de fototas, zo waarschuwt de Brit zijn lezers.

Zijn tips variëren van overbodig (koop geen kaartje bij een louche adres dat de volgende dag failliet kan zijn) tot nuttig en zeer behartenswaardig. Zo is een vakantieganger geneigd om in vrijetijdstenue op reis te gaan. Fout, meent de bereisde Brit. Het komt steeds vaker voor dat vliegtuigen overboekt zijn. In zo'n geval mogen vaak economy-class passagiers mee in de laatste vrije business-class stoelen. Goedgeklede vrouwen en mannen met stropdas hebben dan de meeste kans op zo'n 'upgrade', in plaats van te worden achtergelaten.

Beschrijft de Brit Barlay wat de luchtvaartpassagier zelf voor het verhogen van zijn reisgenot en veiligheid kan doen, de Amerikaanse voorvechter van consumentenbelangen Ralph Nader richt zijn pijlen vooral op wat de luchtvaartgemeenschap, en met name de Amerikaanse overheid, daarvoor onderneemt.

Zijn samen met de advocaat Wesley Smith geschreven 'Collision course' is harder van toon dan Barlay's boek. Nader en Smith halen fel uit naar de Amerikaanse 'Rijksluchtvaartdienst', de FAA, die het (financiële) belang van luchtvaartmaatschappijen boven het belang van de veiligheid zou stellen. Met een staccato van voorbeelden illustreert Nader de uitspraak van een vakbondsman dat “de FAA altijd zijn uiterste best zal doen om een regeling te vinden die luchtvaartmaatschappijen de mogelijkheden geeft die ze wensen.”

In twee boeken vol ongelukken kan het niet anders of er worden dezelfde voorbeelden aangehaald. Zo verhalen beide van de Boeing 737 van Aloha Airlines die in 1988 op 7300 meter boven zee een deel van zijn dak verloor. De passagiers zaten aangegord, slechts een stewardess werd naar buiten gezogen. Ze bleek het enige slachtoffer van dit opmerkelijke ongeluk. De piloten wisten wonder boven wonder het toestel verder 'heelhuids' aan de grond te zetten. Het ongeluk was te wijten aan metaalmoeheid en had voorkomen kunnen worden aangezien dat probleem al langer bekend was.

Ook twee ongelukken met Fokker F 28's vallen in de categorie 'onnodig'. IJs op de vleugels is al langere tijd een erkend probleem als in 1989 in Canada een F 28 daardoor bij de start neerstort en 24 mensen het leven laten. Drie jaar en talrijke Canadese rapporten later, gebeurt een identiek ongeval bij New York waarbij 37 inzittenden omkomen. Pas dan komt de FAA met strengere regels voor het ontijzen van vliegtuigen. “Onnodig laat en nog steeds niet goed genoeg”, fulmineert Nader.

Uiteindelijk komt Nader tot de conclusie dat de FAA dringend aan een reorganisatie toe is. Haar twee taken: stimuleren van de luchtvaart enerzijds en toezicht houden op de veiligheid anderzijds (eenzelfde situatie overigens als bij de Nederlandse Rijksluchtvaartdienst), verdragen zich niet met elkaar, meent hij. Zeker zolang de veiligheid niet de enige taak is van een afzonderlijke dienst, doet de reiziger er goed aan voor zijn eigen veiligheid te zorgen, waarvoor ook Nader een hoofdstuk vol tips levert.

De boeken van Barlay en Nader zijn dankzij die tips als gezegd nog geen aanrader voor degene die voor het eerst gaat vliegen. Wie al vaker in een vliegtuig heeft gezeten, en uit ervaring weet dat het in de praktijk vaak meevalt, heeft aan beide boeken interessante lectuur. Barlay voor wie kennis wil maken met een groot aantal facetten van de luchtvaart; Nader vooral voor de lezer die wil weten waar het bij de veiligheid nog altijd mis kan gaan en waarom daar niet strenger tegen opgetreden wordt.