Genotzuchtig, maar met een scherpe boodschapbeeldende kunst

recensie 'Franz von Stuck: Eros & Pathos', t/m 21 januari in het rijksmuseum Vincent van Gogh, Paulus Potterstraat in Amsterdam, dag. 10-17 uur. De cat, tekst Edwin Becker, is een gecombineerde uitgave van het musuem en Waanders in Zwolle, prijs ¿ 39,50.

Hij verhulde zijn opvattingen nauwelijks, verpakte haar alleen in een nu wat naïef aandoend mythologisch verhaaltje, als vijgeblad dat hem toestond zijn visie op de eeuwige strijd tussen man en vrouw, en daarmee op goed en kwaad mee weer te geven. Want echt op zijn gemak is de mens niet met al die lusten: de vrouw wordt gesymboliseerd door een slang die zoals bekend uiterst onbetrouwbaar is.

De visie van Von Stuck, zoals die vervat is in een aantrekkelijke expositie van een kleine zeventig werken op een expositie in het Van Goghmuseum in Amsterdam, is typerend voor het einde van de vorige eeuw. Von Stuck past moeiteloos in het beeld van de toen heersende, nogal decadente levensstijl die uitmondde in een ongebreideld hedonisme. Er heerst nogal wat moord- en doodslag bij Von Stuck, maar als hij bij zijn favoriete onderwerp vrouwen belandt, gaan alle poorten van het paradijs open en krijgt de kijker een ensemble smakelijke dames voorgeschoteld. Vrijblijvend zijn ze nooit, want Von Stuck voorziet ze immer van attributen of plaatst ze in een situatie die, hoe symbolisch ook bedoeld, niets te raden overlaat.

Franz von Stuck (1863-1928) is in Nederland een schilder 'van horen zeggen'. Tot voor kort was zijn werk uitsluitend in het buitenland te zien. Je moest om een goede indruk te krijgen naar München, of andere musea in Duitsland of Oostenrijk, waar hij in het verleden hevig is verzameld. Het Van Goghmuseum heeft onlangs echter een schilderij en enkele beelden gekocht, waar onder het onverbiddellijke meesterwerk 'Gewonde Amazone' uit 1904.

De mooiste plek om met zijn werk in contact te komen is natuurlijk zijn voormalige woonhuis annex atelier in München, dat hij als een oorspronkelijk Gesamtkunstwerk heeft opgevat. Een bezoek aan de Villa Stuck, waar niet alleen de schilderijen en doeken door hem zijn vervaardigd, maar ook de hele inrichting, inclusief het meubilair, is een belevenis van de eerste orde: nergens in deze Beierse stad is de tijd van de eeuwwende zo goed geconserveerd als hier. In nauwelijks aangelichte vertrekken hangen en staan kunstwerken in een rangschikking die in tesamen al een kunstwerk vormen.

De sfeer van somberte, van zwaarmoedigheid en geladenheid die in de Villa heerst, keert in de schilderijen terug. Von Stuck is behalve een geilaard ook uiterst zwaarmoedig. Er wordt broeierig en duister gestaard, alsof de wereld zo dadelijk echt zal vergaan. Ook dat hoort bij het cultuurbeeld van de eeuwwende: de mens zal nooit echt mogen genieten, de moraal moet het laatste woord hebben. En Von Stuck was een moraalridder. Niet dat hij het bestraffende vingertje ophief, maar hij hield de kijker wel een boodschap voor. Moord leidt tot wraak, wie in de ban van een verleidelijke vrouw valt, zal het als man slecht vergaan. Pas op het einde van zijn leven, sloop er bij Von Stuck een aardig gevoel voor relativering binnen, dan werd hij soms zelfs echt humoristisch.

Zonder uitzondering zijn zulke voorstellingen in rijk geornamenteerde lijsten, vaak van veel goud voorzien, gestoken. Voor Von Stuck maakten de lijsten een wezenlijke deel van de voorstelling uit, niet zelden schilderde hij gewoon over de rand heen. Maar ook in decoratief opzicht zijn ze bijzonder de moeite waard. Tenslotte is dit type neo-klassicistische vormgeving zelden in het museum te zien.

Heeft Von Stuck met zijn tijdsbeeld, dat precies een eeuw achter ons ligt, nog iets te zeggen? Zijn visie op de eeuwige strijd tussen man en vrouw mag nog altijd actueel zijn, maar de wijze waarop hij haar verbeeldt, doet nu een beetje lachwekkend aan. Bovendien is Von Stuck niet een echt goede schilder. Hij kon behoorlijk met het perspectief zitten te knoeien, de anatomische maten kloppen niet altijd. Voor een schilder die het in een super-realistische stijl zocht, is dat op zijn minst vreemd te noemen.

Veel leek hij op te offeren aan de weergave van de uiteindelijke idee. Want hoe aards is hij ook in zijn visie is, Von Stuck is toch echt een symbolist te noemen, die de weergave van de 'idee' verkoos boven de werkelijkheid. De wereld van Von Stuck reflecteerde als stiekeme droom in de geesten van de bewoners van de chique salons, een droom die nooit hardop werd uitgesproken. Von Stuck wierp zich op als een psycholoog-avant-Freud die de droom van de graag stout willende burgerman herkenbaar maakte.