Een Oostbloktractor bestuur je als tank

recensie Aan het eind van een eeuw en een millennium worden ook in de filmwereld eens heilige zaken genadeloos onderuit gehaald. Zo wordt in het programma 'East side stories' waarin zes musicals uit het voormalige Oostblok te zien zijn, het communisme op verrassende wijze gerelativeerd.

Leidraad voor dit programma is de Duitse documentaire 'East side story' die in 1996 al even te zien was op het International Documentary Filmfestival Amsterdam. Op onderhoudende wijze laten Dana Ranga en Andrew Horn daarin zien dat er vanaf 1930 tot diep in de jaren zestig ook in het Oostblok aan de lopende band musicals gemaakt werden.

Meestal werd daarin, zo maken Ranga en Horn duidelijk, zonder blikken of blozen de lof gezongen op alle vermeende zegeningen van het communistische systeem. Een enkele keer echter klinkt er in deze propagandistische amusementsfilm een kritische noot door.

Dat was ondermeer het geval in de aangenaam weelderige musicals van de Rus Grigori Aleksandrov. Altijd hebben die een licht anarchistische of absurde ondertoon. Zijn 'De hele wereld lacht' uit 1934 bijvoorbeeld gaat over een herder die wordt aangezien voor een beroemd dirigent. Op bezoek bij een rijke familie speelt hij een deuntje op zijn herdersfluit. Met als gevolg dat de sjieke woning overspoeld raakt met koeien, varkens en geiten.

Hoewel in Aleksandrov's 'Volga, Volga' (1938) het communisme luidkeels bejubeld wordt in het meeslepende lied 'Het leven is beter, het leven is gelukkiger', is ook deze musical niet vrij van subversieve ondertonen. Dit muziekdrama gaat over twee elkaar rivaliserende muziekgezelschappen die geen middel schuwen om elkaar uit de markt te prijzen.

Niet in alle Sovjet-musicals gaan braafheid en ondeugendheid hand in hand. Zo wordt ons in 'Tractorrijders' (1939) van Ivan Pyrjev uitvoerig uit de doeken gedaan hoe men een tractor dient te besturen. Een held van het socialisme maakt simpele boeren in deze film duidelijk dat je zo'n voertuig net zo moet bedienen als een tank.

Naast deze drie oude Sovjet-musicals bevat het programma 'East side stories' ook een Oost-Duitse, een Tsjechische en een Hongaarse musical van na de oorlog.

In deze films is de invloed van Hollywood-regisseurs als Vincente Minnelli en Gene Kelly duidelijk merkbaar. Hun bekoring ontlenen ze echter aan de grenzeloos naïeve wijze waarop de verworvenheden van het nu failliete communisme er in verheerlijkt worden.

In de Tsjechische film 'Lady on the track' (1966) van Ladislav Rychman bijvoorbeeld komt - twee jaar voordat de Russen de Praagse Lente om zeep hielpen - het volgende strak gechoreografeerde tafereel voor. Intens gelukkige mannen geven hun felgekleurde Skoda's opgewekt een wasbeurt terwijl hun welgevormde echtgenotes tevreden toekijken vanuit de ramen van een huurkazerne.