'Je verwart de prijs met de ruilhandel',zei mijn vriend

recensie Reinold Widemann, Morgen gaat het beter, Wolters-Noordhoff, ISBN 90 01 94 650X, Prijs ¿ 34,-.

Minder docenten moeten tegenwoordig meer les geven - zo gaat dat, in tijden van moordende concurrentie tussen de hogescholen èn van bezuinigingen van het ministerie. Maar lesgeven en lesgeven is twee. Het traditionele klassikale onderwijs, dat vooral in het hoger beroepsonderwijs een hardnekkig bestaan leidt, lijkt z'n langste tijd te hebben gehad. Er wordt gesproken over 'extensiveren': kennis overdragen met minder contacturen. Dus: niet meer dan vijfentwintig college-uren per week voor de klas, maar in plaats daarvan studenten uitdagen met minder les een beter resultaat te boeken. Dat is een hele uitdaging.

Dat nieuwe beleid vraagt om andere lesmethoden. De student wordt gedwonen meer zelf te leren en te doen. De student moet uit de anonimiteit treden, z'n passieve rol van toehoorder loslaten, en een actieve deelnemer worden. Lezen geldt daarbij ook als 'actieve handeling'. De rol van het lesmateriaal neemt daarbij in belang toe.

Hier en daar wordt daar hard aan gewerkt. Een voorbeeld van een tamelijk geslaagde poging is Morgen gaat het beter, een lesboek in de vorm van een 'leernovelle'. Behalve studenten vormen ook leners en beleggers een doelgroep van het boek.

Door de stof trekken Auteur Reinold Widemann - die eerder al in literaire tijdschriften publiceerde - moet ervan uitgegaan zijn dat je meer studenten trekt met een verhaalvorm; dat ze zo eerder door feitelijke, taaie stof mee te trekken zijn waarin het begrip 'rente' centraal staat.

Het uitgangspunt is aantrekkelijk. Widemann laat twee werelden, de wereld op papier en de echte wereld, door een verhaal samenvloeien. Op zichzelf is een dergelijke synthese niet nieuw. Gerrit Krol schreef in 1974 al het meesterwerkje In dienst van de 'Koninklijke', waarin hij zijn functie bij de Shell in de meest ruime zin beschrijft. Ook dat is uiterst boeiende literatuur, die in de hogescholen waar management het toverwoord is, verplichte kost zou moeten zijn - zeker bij een vak als bedrijfspsychologie.

In de sporen van Krol schreef Pieter Brouwer in 1987 Business Class, waarin de hoofdpersoon werkt bij International Consultancy and Services. Ook Hans Vervoort gebruikt als schrijver zijn ervaringen als marketingman en weekbladuitgever. Zijn hoofdpersonen zijn uiterlijk mannen met koffertjes, maar in het diepst van hun gedachten zijn ze dichter. Maar dergelijke boeken kom je in het hbo-onderwijs nooit tegen.

Anders dan Brouwer, Vervoort of Krol heeft Widemann echt de bedoeling gehad een leerboek te schrijven. Hij noemt het zelf een 'leernovelle'. Hij probeert, zegt hij in het eerste hoofdstuk, 'stap voor stap verslag te doen van zijn speurtocht naar het absolute inzicht om de rente feilloos te voorspellen'. Maar als waarschuwing aan het adres van mensen die denken er rijk van te kunnen worden voegt hij eraan toe: “Dat het niet helemaal is gelopen zoals ik me in het begin had voorgesteld, daarvan doet dit boek verslag.” Vervolgens wordt de lezer door negen hoofdstukken geleid, om samen met de hoofdpersoon greep te krijgen op 'het systeem'. Onderweg komt hij van alles tegen: effecten, obligaties, emissie, korte rente, lange rente, marktrente, vaste en zwevende wisselkoersen, disagio, parameters, promessedisconto.

Een echte novelle zou zulke terminologie proberen te overstemmen. Maar van een novelle is eigenlijk nauwelijks sprake, en het is ook de vraag of de doelgroep er gevoelig voor zou zijn. Widemann heeft veeleer een intrigerend essay geschreven. Daarin krijgen zijn gedachten de vorm van dialogen. De 'ik' in het boek heeft de functie van brug naar de lezer. Neem bij voorbeeld de verhandeling over inflatie. Bij inflatie stijgen de prijzen, terwijl de prijs van het geld zelf daalt:

'Je verwart de prijs met de ruilhandel', constateerde mijn vriend. 'Dat zal wel', zei ik, 'maar dat is toch hetzelfde?' 'Ja en nee'. Dat soort antwoorden. 'Ja, wanneer één brood geruild wordt voor twee gulden. Dan is de prijs tevens de ruilverhouding: een brood kost twee gulden. Nee, als je het omdraait: één gulden kun je ruilen voor een half brood.' (...)'Het geld is onze meetlat, zogezegd. Alleen wordt die meetlat steeds korter door de inflatie, terwijl een brood gewoon een brood blijft. Daarom heb je steeds meer lengten nodig om hetzelfde brood te meten'.

Als didactiek hanteert Widemann het ironisch commentaar. De hoofdpersoon is immers ook maar iemand van vlees en bloed, net als de lezer. Voortdurend probeert hij, als een lastige student, de deskundige vriend of vriendin met kritische vragen van hun stuk te brengen. Vaak levert dat aanstekelijk proza op. Maar soms ook dreig je als lezer in een draaikolk van feiten ten onder te gaan.

Twintig keer hetzelfde

Widemann is zich daarvan bewust. Als de 'ik' weer eens iets is vergeten, laat de schrijver hem zeggen: “Heeft u dat nou ook, dat ze soms wel twintig keer iets tegen je kunnen zeggen, en dat je het dan nog niet weet? Dat komt natuurlijk doordat ze het steeds anders zeggen, steeds met iets andere woorden, andere voorbeelden, een andere invalshoek. Dat schijnt ook het principe van onderwijs te zijn: minstens twintig keer het zelfde vertellen, maar steeds net even anders.”

Het aantrekkelijke van Morgen gaat het beter is dat de schrijver niet pretendeert alles te weten. In tegendeel: “In de economie heeft alles altijd een open eind, altijd zijn er nog wel meer factoren op te sommen, nooit is iets uitputtend. Altijd onzekerheid, altijd die slag om de arm.”

Je moet er gevoel voor hebben. De lezer die dat gevoel heeft, kan met het boek z'n voordeel doen. Een student zal bij het lezen van Morgen gaat het beter de stok achter de deur van een tentamen hebben. Voor een gewone lezer moet de verhaallijn de reden zijn om het boek uit te lezen: de behoefte om te weten hoe zo'n economische detective afloopt.

Op dat punt had het boek sterker kunnen zijn. Een sausje spanning, seks, drank en rock & roll zou het boek, ook voor de jeugdige doelgroep, goed hebben gedaan. Dat had gekund door de twee beleggers in het boek, de 'vriend' en de 'vriendin' van de ik-figuur, een hartverscheurende affaire met elkaar te laten beleven.