Kortjakje moet vaker d'r bed uit

recensie Drs E. G. Hoekstra en M. H. Ipenburg: Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland. Kok Kampen, 409 blz. ¿ 49,90.

“Eigenlijk is het kinderlied Kortjakje aan een nieuwe editie toe. Ze kan 's zondags nog altijd naar de kerk, maar ze zal vaker haar bed uitmoeten. Op zaterdag naar synagoge of zevendedagsadventisten, op vrijdag naar de moskee. Elke dag van de week is er wel iets”, vat Rien Ipenburg de ontwikkelingen lachend samen.

M. H. Ipenburg is samen met drs. E. G. Hoekstra auteur van de nieuwste editie van Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland. 'Wegwijs' wordt dit forse handboek van religies, kerken, stromingen en organisaties, dat in 1987 voor het eerst verscheen, meestal kortweg genoemd. 'Wegwijs in gelovig Nederland', heette het aanvankelijk. Verschillende groeperingen hadden daar echter bezwaar tegen. De Vrije Gemeente in Amsterdam (waaraan de onlangs overleden ds. Barthold van Ginkel verbonden was) schreef: “Wij geloven juist helemaal niks”, maar bijvoorbeeld ook de School voor filosofie en de met het taoïsme verbonden vechtsport T'ai Chi Chuan maakten duidelijk dat de omschrijving 'gelovig' hun niet paste. Vandaar dat de titel een beetje wijdlopiger is geworden.

Zeker 70 procent van de bevolking heeft op een of andere manier religieuze banden, zegt Ipenburg. Vooral de islam, maar ook hindoeïsme en boeddhisme mogen zich in groeiende belangstelling verheugen. Het handboek houdt het op 120 000 hindoes en ongeveer 500 000 moslims in Nederland, waarbij ze zich mede baseren op cijfers uit de gemeenschappen zelf. New Age, menen de onderzoekers, heeft haar hoogtepunt wel zo'n beetje bereikt.

Niet alleen de Nederlandse vestigingen van de grote wereldgodsdiensten brengt Wegwijs in kaart, ook talloze levensbeschouwelijke splinters. Van het Aartsbisdom van Genève en West-Europa van de Russisch Orthodoxe kerk in het buitenland tot en met de Zuiderkapelgemeenschap (een van de hervormde kerk afgesplitste gemeente in Rotterdam-Zuid) staat rijp en groen in Wegwijs, ruim 600 onderwerpen.

Maar volledig is het daarmee nog lang niet en dat zal het handboek ook nooit worden, vertelt Ipenburg. De eindeloos opgedeelde gereformeerde gezindte bijvoorbeeld, is ruimschoots vertegenwoordigd, maar vergelijkbare kleine zelfstandige boeddhisten of islamieten ontbreken nagenoeg. Verder zijn er groeperingen die geen prijs stellen op vermelding. Ipenburg: “Omdat ze vrezen dat de Antichrist hen straks met Wegwijs onder de arm zal komen wegvagen.”

Nu maakt Wegwijs het de gebruikers inderdaad gemakkelijk. Behalve de belangrijkste kenmerken van een kerk of stroming worden dikwijls ook adres, telefoon- en faxnummer vermeld. Dit met goedvinden van de betrokkenen, die in de meeste gevallen ook gecontroleerd hebben wat over hen geschreven is. De auteurs hebben het laatste woord. En van opgegeven literatuur geven ze aan of die uit eigen kring of van daarbuiten komt. Ipenburg benadrukt dat Hoekstra en hij geprobeerd hebben de feiten zonder waarde-oordelen te presenteren.

Wegwijs zou daardoor saai als een encyclopedie kunnen zijn, maar dat is het niet. Dat is ongetwijfeld mee te danken aan de inbreng van Ipenburg die met smaak kan vertellen over de eigenaardigste eenlingen. Als klein jongetje zat hij ooit op de knie van Trouws A. J. Klei - dat verklaart iets. Ipenburg: “Mijn grote voorbeeld is Gordon Meltons Encyclopedia of American religion, een boek van 1800 bladzijden dat al aan zijn vierde druk toe is. Daarin staat bijvoorbeeld The real church of God. Dat zijn tien mensen ergens in het Midden-Westen van de VS. Dat is toch kostelijk.”

Als pendant van dit ware kerkje heeft Wegwijs het kerkgenootschap 'De Rotskerk' van Bisschop Reverend F. J. L. Zegers in Den Helder. In 1983 is deze kerk bij notariële acte gesticht, maar meer dan één lidmaat heeft zij nog steeds niet. Vandaar dat inmiddels ook de Rotskerk Isaük-Rebekka bediening is opgericht, “om de eenzame alleenstaande te helpen in het vinden van een christelijke partner”. Bisschop Reverend Zegers vindt ook nog tijd voor de Warriors for Truth en de Warriors for Jesus Christ.

Wie hier van smult vindt in het handboek een mer à boire.

Onevenwichtig

De vraag of alle ruimte die deze krenten in de pap in het handboek innemen het boek niet onevenwichtig maken, beantwoordt Ipenburg met een volmondig ja. Hij benadrukt evenwel dat er toch hoofdzakelijk serieuze informatie in staat. Ipenburgs mede-auteur drs. E. G. Hoekstra tekende voor de beschrijving van de grote godsdiensten en de bekende kerkgenootschappen, Ipenburg voor de gereformeerde gezindte en de evangelische beweging. Hoekstra is een gepensioneerde geschiedenisleraar. Hij maakte kennis met de bonte verscheidenheid in geloven en denken door zijn werk aan het leerboek 'Spoorzoeken', van zijn overleden schoonvader B. van Gelder. Ipenburg noemt zijn eigen interesse in reformatorisch en evangelisch Nederland “een uit de hand gelopen hobby”. In het dagelijks leven maakt hij bladen bij uitgeverij Kok, waarvan verschillende op het gebied van levensbeschouwing.

Wie in elk geval nog ontbreekt in Wegwijs is Jomanda. Dat heeft te maken met de criteria die de samenstellers hanteren. Een groepering moet zich als zelfstandige gemeenschap beschouwen, eigen rituelen, een eigen boek en/of eigen diensten hebben. Van belang is ook dat ze geen banden hebben met een andere beweging. Jomanda noemt zichzelf nog altijd rooms-katholiek. Ipenburg: “Maar eigen diensten en rituelen heeft ze in feite al, met die ingestraalde kaartjes en ingestraald water. Nu schijnen ook haar meditaties op schrift te worden gesteld, dus Jomanda is hard op weg naar een notering in de volgende Wegwijs.”