Zo bang en onzeker thuis, zo stoer en tof op school

recensie Cynthia Voigt: 'De dochter van de waard', vert. Axel Vandevenne, Querido, 257 p, ¿ 34,90; Cynthia Voigt: 'Met het mes op tafel', vert. Nan Lenders, Lemniscaat, 120 p, ¿ 26,50, beide vanaf 13 jaar.

Na de Tillerman-serie schreef Cynthia Voigt zowel een omvangrijke trilogie die zich in het middeleeuwse Engeland afspeelt, als enkele jeugdromans over actuele problematiek. Twee delen van de historische trilogie verschenen tot nu toe bij Querido, twee actuele romans bij Lemniscaat. In die vier romans is Cynthia Voigt nadrukkelijker emancipatorisch dan voorheen. De hoofdpersonen zijn steeds, of dat nu in de dertiende of in de twintigste eeuw speelt, tienermeisjes die hun levenslot in eigen hand trachten te nemen. Ze moeten daarbij enorme problemen het hoofd bieden. Ze doen dat met vallen en opstaan, een proces dat hen loutert en sterk maakt, en dat spannend is om te lezen.

In de beide historische romans, 'De ruiter met het masker' (1993) en het recent vertaalde 'De dochter van de waard' komt het verhaal traag op gang. De lezer heeft weinig historisch houvast, want het speelt zich af in een fictief koninkrijk, ergens in Zuid-Engeland. Toch is Cynthia Voigt gedetailleerd genoeg om de sfeer op te roepen van een middeleeuwse wereld, waarin meisjes weinig te vertellen hebben, en bergen moeten verzetten om het leven te leiden dat ze zelf willen. Zo'n meisje is in 'De ruiter met het masker' de zestienjarige Gwyn, die voor 'Jackaroo' gaat spelen, een legendarische Robin-Hood-achtige figuur die voor de armen opkwam. En in 'De dochter van de waard' is het enkele decennia later Gwyns veertienjarige kleindochter Birle, die ongepland een avontuurlijke tocht maakt met een gevluchte adellijke jongen. Beide meisjes hebben lezen en schrijven geleerd, wat heel ongebruikelijk is voor het gewone volk, maar wat voor hen nieuwe werelden opent.

'De dochter van de waard' is een puur liefdesverhaal. Birle raakt verliefd op de jonge edelman, maar weet dat het standsverschil te groot is om te kunnen trouwen. Ze wil daarom zijn dienares zijn tijdens hun omzwervingen, de enige manier om bij hem te kunnen blijven.

Tot twee keer toe redt ze zijn leven, eerst door met haar mes een waakhond te doden die hem aanvalt, en later, nadat ze als slaaf verkocht zijn, door hem te verplegen als hij uit de mijnen ontvlucht is.

Als het verhaal eenmaal op toeren is, houdt Cynthia Voigt de aandacht gemakkelijk vast, met uiteraard als belangrijkste vraag: krijgen ze elkaar of krijgen ze elkaar niet? Ja, nee, ja, nee. . . en zo ja, wie past zich dan aan: het meisje uit het volk of de edelman? De lezer krijgt door de verhalen die ze elkaar vertellen een helder beeld van de enorme verschillen in leefwijzen tussen edelen en het gewone volk, en dat geeft die vraag inhoud. Het perspectief blijft echter bij het meisje: Birle wil én zichzelf, én haar liefde trouw blijven, en het blijft tot het einde toe spannend of dat lukt of niet.

Vertaalprincipes

Wie 'De dochter van de waard' vergelijkt met 'De ruiter met het masker' ziet een verschil in taalgebruik. Navraag leerde dat dat aan de vertalingen ligt. Cynthia Voigt schrijft in deze trilogie een beetje Shakespeare-achtig, en dat archaïsche is er in de vertaling van het eerste deel uitgefilterd, en in het tweede deel niet. Geen van beide vertaalprincipes is erg gelukkig: het eerste doet onrecht aan het origineel, en het tweede komt belegen over, met zinnen als 'het jaar toog herfstwaarts' en 'ze hongerde ernaar om hem weer te zien'. Voigt had zelf beter gewoon hedendaags Engels kunnen schrijven in plaats van nep-Shakespeareaans; dat haalt de middeleeuwse wereld echt niet dichterbij. Bovendien schrijft Cynthia Voigt - als ze zichzelf blijft - goed genoeg om zulke kunstgrepen niet nodig te hebben.

In dit opzicht is het actuele 'Met het mes op tafel' veel authentieker. Het is een sterke, beklemmende jeugdroman over incest, geschreven vanuit het perspectief van de ongeveer zeventienjarige Tish, die misbruikt wordt door haar stiefvader. Hier geen trage start, maar juist een flitsende. Het verhaal speelt zich op één dag af, de dag dat Tish 's ochtends aan het ontbijt een overlevingsmes op tafel legt, bedoeld tegen haar stiefvader, en daarmee een scène begint.

Wat buitengewoon goed uit de verf komt, is de leugenachtige sfeer in huis, van een vader die de verstandige volwassene speelt, intimideert, en Tish' woede op hysterische puberkuren gooit; een moeder die Oostindisch doof is en niets wíl weten; en een Tish die zich radeloos afvraagt of ze misschien écht gek is.

Indruk maken ook de geraffineerde strategieën van Tish om de incest verborgen te houden. Ze schaamt zich er zo vreselijk voor, dat ze haar imago voor op school zorgvuldig construeert en in stand houdt: zo onzeker en bang als ze thuis is, zo stoer en tof komt ze op school over. Ze wil onvoorspelbaar zijn, er elke dag anders uitzien. Maar de spiegel mijdt ze en echte vrienden heeft ze niet. Dat komt te dichtbij en is dus gevaarlijk.

Die dag escaleren de gebeurtenissen echter zo, dat Tish wel uit haar rol van wie-doet-me-wat moet vallen. Dat wordt beschreven vanuit Tish, die in de loop van de dag een vulkaan aan gevoelens te verwerken krijgt. En als ze dan eindelijk al haar moed bijelkaar geraapt heeft en gaat praten, neemt de vrouw die ze in vertrouwen neemt haar niet serieus. Nota bene een sympathieke lerares wier lijfspreuk is: 'waarheid maakt vrij'. Gelukkig vindt ze in haar wanhoop de weg naar de vader van een klasgenootje, een advocaat, die haar wel serieus neemt. Het verhaal heeft een open einde, als Tish 's avonds thuiskomt - haar verhaal veilig verzegeld bij de advocaat - waar haar de wraak van haar stiefvader wacht.

'Met het mes op tafel' overtuigt in alles, gelukkig zonder één enkel detail over hoe de incest zich afspeelt. Het gaat om de gevoelens: angst, pijn, schaamte, onzekerheid, twijfel aan jezelf, denken dat je je aanstelt, het gevoel dat je niets waard bent. Maar ook over grof en subtiel machtsmisbruik, leugens, toneelspelen, woorden verdraaien.

Het doet pijn om te lezen, maar het geeft een diep inzicht in hoe moeilijk het is om uit die gevangenis - die incest is - los te breken en aangifte te doen. Een indrukwekkend boek.