Jerry Springer heeft ook in Duitsland school gemaakt/Talkshows

'Als ik m'n gat door het raam steek en jij je gezicht, dan denken de mensen dat we zusters zijn.' Opgewonden gast in de talkshow 'Sonja' op het Duitse Sat. 1 tegen een stripteasedanseres. Veel erger dan de Nederlandse wordt de Duitse televisie, vooral de commerciële tak, geteisterd door talkshows. Liefst dagelijkse, waarbij het er zo heet mogelijk aan toe moet gaan, want dat is goed voor de kijkcijfers. Maar, zeggen onderzoekers, er zijn aanwijzingen dat het genre over z'n hoogtepunt heen is.

In 1991 was op de drie Duitse televisiezenders van toen (ARD, ZDF en Sat 1) bij elkaar per dag gemiddeld gedurende 39 minuten een talkshow te zien. In 1998 was dat tien keer zoveel geworden: gemiddeld 398 minuten talkshow per dag. Vorig jaar bevatte de programmering van Sat. 1 per dag 150 minuten talkshow, RTL was een goede tweede met 100 minuten, gevolgd door Pro 7 met 73 minuten. De publieke zenders staken daarbij bescheiden af: de ARD komt tot gemiddeld 47 minuten, het ZDF tot maar 28 minuten per dag. Toch enorme cijfers, waar ook de Nederlandse commerciële zenders niet aan toekomen. Maar deskundigen achten het niet onwaarschijnlijk dat vooral de dagelijkse talkshows een even diepe val op de populariteitsladder zullen maken als eerder de reality-ty overkwam.

Dat staat deze maand te lezen in een aantal artikelen in het blad 'Media Perspektiven', dat wordt uitgegeven door de onderzoeksafdeling van de ARD in Frankfurt. De verwachte terugloop van de populariteit van de talkshows wordt vooral verklaard uit de onderwerpkeuze. "Nadat het genre in zijn ontwikkeling eerst de uitstraling van prominenten en sterren uit de showbusiness cultiveerde, zich daarna met sociale thema's en individuele problemen van de gemiddelde burger bezighield, keert het genre zich steeds meer tot randmilieus en worden de gasten geïntegreerd in het commerciële streven." Stevige ruzies hakken er nog wel in. Met seks en erotiek houden de talkshows zich verbazingwekkend weinig bezig, maar ze zijn gek op de randgroepen, mensen die elkaar onbekommerd de vreselijkste dingen toeroepen, ook als heel Duitsland kan meekijken.

Kan, want niet heel Duitsland wil of is in staat om te kijken. De meeste praatprogramma's of talkshows (een presentator met een of meer gasten) worden overdag uitgezonden waar ze fraaie cijfers scoren. Maar van alle talkshows worden politieke praatprogramma's van ARD en ZDF nog het best bekeken - die worden dan ook 's avonds uitgezonden, eventueel op prime time. Het marktaandeel, het percentage van de mensen die op het moment van uitzending naar de tv kijken, ligt voor de dagelijkse middagtalkshows aanzienlijk hoger.

Talkshows en dan vooral die van de commerciële zenders zijn vooral dagprogramma's geworden. En dan ook nog van de goedkoopste soort. Vooral afhankelijk van de populariteit van een moderator kost zo'n uitzending tussen de 20 000 en 100 000 gulden. In 1991 werd 33 procent van alle talkshows overdag uitgezonden. Vorig jaar werd niet minder dan 84 procent overdag vertoond. En in 1991 was het belangrijkste onderwerp van praatprogramma's nog politiek en maatschappij (36 procent), terwijl slechts 5 procent over, om het netjes te zeggen, intermenselijke verhoudingen en andere privé-zaken handelde. Vorig jaar ging nog slechts 3 procent over politiek en maatschappij, terwijl 52 procent terug te voeren was op onmin en gekrakeel in de familie of met de buren.

Toeschouwster in weer 'Sonja' van Sat. 1: 'Wie pikt er de kerels af van al die vrouwen? Wie naait met ze? Dat ben jij toch?!' Gast: 'wie bitte?' In 1993 en 1994 zijn grote veranderingen aangebracht in de thema's van de talkshows. RTL, dat tot dan toe nog regelmatig politieke thema's aan de orde stelde, koos vooral voor human interest en bekende Duitsers. Sat. 1 schoot door naar de relatieproblemen. Pro Sieben kreeg steeds meer belangstelling voor seks en erotiek. De ARD hield het op de oude sociale thema's, maar er kwamen wel meer talkshows bij louter voor het amusement. En het ZDF koos vooral voor de bekende Duitsers als magneet.

Jerry Springer heeft in Duitsland school gemaakt, nadat eerder iedereen met enige tv-pretenties liever Oprah Winfrey of David Letterman als voorbeeld had gekozen. Maar hun formules boden te weinig mogelijkheden voor spektakel en dus concurrentie. Ook aan bekende Duitsers zit een grens, zeker als ze over zoveel zenders worden uitgesmeerd. Maar de privé-kwesties die mensen op de televisie willen regelen, boden uitkomst. En dan liefst door tussenkomst van een populaire presentator. Vandaar dat die shows ook veelal vernoemd zijn naar de presentator of presentatrice: Ilona Christen, J÷rg Pilawa, Sonja, Vera am Mittag, Bürbel Schüfer, Hans Meisner, Arabella Kiesbauer, Andreas Türck. En vandaar ook dat de gedragscode van de VPRT, de organisatie van private zenders, al lang in een diepe lade is opgeborgen. Die code werd opgesteld na enkele zware uitglijders in talkshows enkele jaren terug. Nu geldt: Hauptsache die Quote stimmt, hoofdzaak is dat het marktaandeel klopt.

Dat heeft de laatste jaren geklopt. Maar ook aan het gevoelen voor sensatie en onthullingen in de privé-sfeer zit een grens bij de kijkers, die in meerderheid boven de vijftig jaar zijn, niet altijd even goed opgeleid zijn en er tamelijk conservatieve denkbeelden op na houden. Er moet weer iets nieuws bedacht worden of liever nog degelijk gejat. Dat zou vooral moeten omdat de harde concurrentieslag tussen de commerciële zenders ervoor zorgt dat de grenzen verder worden verlegd tot voorbij die van de tolerante samenleving.

Geruststellend is wat dat betreft alleen onderzoek van de ARD waaruit blijkt dat kijkers de meeste talkshows niet als voorbeelduitzendingen zien, maar vooral aanschuiven voor de hoge amusementswaarde.