Klein Sicilië of het Rijk GodsPopulaire encyclopedie over pausen en omgeving

recensie The Pope Encyclopedia, An A to Z of the Holy See, door M. Bunson; Crown Trade Paperbacks, New York; ¿ 33,30.

Nachtrapport van de politie over de onderwereld in New York? Nee, een pagina uit de nieuwe Pope Encyclopedia. Auteur M. Bunson heeft daar voor ons gemak de vermoorde pausen op een rijtje gezet. Tussen 800 en 1100 was het pauselijk hof één klein Sicilië - waar enkele families de erebaantjes verdeelden of er om vochten. Bovenvermelde heren zijn dan ook beter bekend als: paus Johannes VIII, Stefanus VI, Leo V enzovoort.

Encyclopedieën en geschiedenissen van pausen zijn er vele. Zelf ben ik in het gelukkige bezit van de Papstgeschichte van F.X. Seppelt en K. Löffler, maar ik ontbeer het standaardwerk van L. von Pastor. Kelly's Dictionary of Popes en Stadlers Handlexikon Püpste und Konzilien liggen ter redactie binnen handbereik. Vergeleken met deze twee degelijke, wat saaie naslagwerken is Bunsons encyclopedie wat populairder. Maar het komt ook absoluut niet in de buurt van de chronique scandaleuse van Peter de Rosa in 'Vicars of Christ', een boek dat in Bunsons literatuurlijst ontbreekt.

Pocket-encyclopedisten hebben een ondankbare taak. Zij moeten straf binnen de ruimte blijven. En nooit is iemand over hun keus tevreden. Bunson zal zich er wel bewust van zijn geweest, want hij heeft ook al de Encyclopedia Sherlockiana op zijn naam. In zijn nieuwe boek staan niet alleen de pausen zelf, ook veel van het jargon om hen heen is voor protestanten, heidenen en andere onwetenden binnen- en buitenshuis verklaard; camerlengo, conclaaf, magisterium, motu proprio en even goed de namen voor de pauselijke garderobe, curiosa als 'zwarte adel', die maar bleef rouwen om de teloorgang van de Kerkelijke Staat in 1870, en de Donatio van Pepijn de Korte in 756 de basis voor die staat legde. We krijgen zelfs het woord nepotisme, verklaard: afgeleid van het Italiaanse nipote, neefje, wegens alle pausen die hun neefjes kardinaal maakten.

Maar de Pope Encyclopedia laat je ook in de steek. Wat is bijvoorbeeld een synode? We horen alleen van de beruchte kadaver-synode van 897, toen paus Stefanus VI - die later zelf nog zo naar aan zijn eind kwam, zie boven - zijn voorganger Formosus uit diens graf liet opgraven om hem alsnog aan te klagen wegens ketterij en ambtsmisbruik. Het half-vergane lijk werd weer aangekleed en op een beklaagdenbankje gezet en een diaken antwoordde namens de 'verdachte'. Formosus werd schuldig bevonden en de rest van het verhaal is nog minder geschikt voor de ontbijttafel. Wat daarvan zij, het begrip 'synode' en de plaats van de paus daarin, net als het begrip concilie, verdiende een bredere toelichting.

Ook in zijn paus-biografieën, zo beknopt als ze moeten zijn, verbaast Bunsons selectie. Ik wil toch even weten dat in 1831 kardinaal Cappellari nog vlug bisschop gewijd moest worden, voordat hij zich als paus Gregorius XVI kon vertonen. Het staat er niet in. Bij Benedictus XV ( 1922) hoort toch dat hij de modernistenjacht van zijn voorganger stopte: maar nee.

We lezen dat mgr. Montini in 1952 de kardinaalshoed weigerde en dat voor Pius XII gold: graag of niet. Maar waaròm geweigerd? Kwam dat inderdaad door een pesterij van Montini's duobaan-collega Tardini? Diens weigering van de hoge eer (uit zogenaamde nederigheid) maakte aanvaarding door Montini onmogelijk en dus wist Tardini zo Montini's grote kans om Pius XII op te volgen effectief te sabotteren. Althans in 1958; dat Montini in 1963 nog een tweede kans kreeg èn greep kon Tardini niet voorzien, maar wil ik wel lezen in de bio van Paulus VI.

In de loop van de geschiedenis verwierf de bisschop van Rome de meest verheven titels: Heilige Vader, Plaatsbekleder van Christus, Dienaar der dienaren Gods, Herder der herders, enz. Hun waren de sleutels van het Rijk Gods toevertrouwd en hun kerk zou door de poorten der hel nooit worden overweldigd. De geschiedenis van de pausen onderstreept dat als ze in de hel nog niet eens dit broze mengsel van heiligheid, zonde en zwakheid aankunnen, dan rest de hele aarde en haar mensheid nog veel hoop.