Waarom een boek een bestseller wordt, blijft een raadsel

recensie 'Het verhaal gaat ...' - daar is, dunkt me, toch wel alles over gezegd, door vrijwel iedereen, inclusief de auteur, Nico ter Linden. Lange tijd was er een lawine van publiciteit: recensies, beschouwingen, voorlezingen, radio- en tv-optredens, tournees door het land, bijkans een overkill aan gejuich, dat het boek de hemel inprees en de kritische reacties nogal overstemde. Wat zal ik aan dit alles nog toevoegen?

Boeiender lijkt me, nu de storm wat is gaan liggen, de vraag waarom 'Het verhaal gaat...' een bestseller werd.

Ik denk dat iedereen, uit de losse pols, wel een antwoord gereed heeft: 'Omdat het zo leesbaar geschreven is', 'omdat het precies op tijd komt', 'omdat de auteur een bekende figuur is' - ik noem maar wat. Het zijn probeersels, die op z'n best slechts een deel van het antwoord vormen.

Is dat zo: moet een boek, wil het een bestseller worden, gemakkelijk leesbaar zijn? Nee - niemand zal willen betogen dat Schillebeeckx' werk 'Jezus - Het verhaal van een levende' eenvoudige kost is. Ik denk dat nog geen vijf procent van de kopers van indertijd ook echt lezer was.

Dat geldt ongetwijfeld ook voor - bijvoorbeeld - de biografie van Sartre van Annie Cohen-Solal, die ondanks de hoge moeilijkheidsgraad in brede kring een salontafelboek werd. Naar aller oordeel is dit boek vooral een bestseller geworden omdat de auteur, met veel égards door Adriaan van Dis bejegend, zo fraai oogde.

Moet een auteur dan mooi zijn, wil zijn of haar boek het maken? Ook dat niet. Ik zou aardige voorbeelden kunnen noemen, maar laat dat kiesheidshalve achterwege. Indertijd gold dat je bij Van Dis geweest moest zijn. Dat heette de garantie voor een seller te zijn. Maar die gedachte is jammerlijk onjuist: talrijke in zijn programma besproken titels haalden het niet, hoe boeiend het gesprek ook geweest was.

Moet er dan iets nieuws in staan? Nee, ook niet. Kushner heeft in 'Als 't kwaad goede mensen treft' niet echt nieuwe dingen verteld. Auteurs als Sölle en Wiersinga - minstens zo goed, zo niet beter - waren hem voorgegaan. Maar Kushner deed het op zijn manier, die iedereen aansprak, waarschijnlijk ook omdat hij er zijn eigen tragische ervaring - het overlijden van zijn zoon - in vervlocht.

Bij Kushner, bezwoeren velen mij, was het de titel die maakte dat het boek aansloeg. Dergelijke zegslieden vertelde ik graag hoeveel moeite het me had gekost om die titel erdoor te krijgen. “Hij is te braaf”, wierp men mij tegen, “en een t met een apostrof kan niet in een titel”.

Een bestseller hoeft dus niet simpel te zijn? Nee - ik verwijs opnieuw naar Schillebeeckx en Cohen-Solal en ook naar Karen Armstrongs 'Een geschiedenis van God'. Deze drie werken hebben voorts gemeen dat ze dik en duur zijn. Is dat een voorwaarde? Ook al niet. 'Het verhaal gaat...' is ondanks z'n waarlijk schitterende uitvoering niet duur.

Nee, roept iemand, de voornaamste voorwaarde is actualiteit, en hij verwijst naar Kuiterts 'Alles is politiek maar politiek is niet alles'. Het versloeg zijn tienduizenden, werd in een aantal talen vertaald, maar is nu, twaalf jaar na verschijning, buiten beeld geraakt.

Het verscheen precies op tijd, zei men - terecht. Datzelfde werd gezegd van 'Het algemeen betwiifeld christelijk geloof': de tijd was er rijp voor. En, kun je er aan toevoegen, de naam van de auteur is van groot belang. Maar wat dan te zeggen van het prachtige boek van dezelfde Kuitert 'Mag er een eind komen aan het bittere einde'? Als er één uitgave precies op tijd verscheen, dan deze wel: in de hitte van de discussies rond de rechtszaak in Assen. Het kreeg geen tweede druk.

Een bestseller kan dus leesbaar of onleesbaar zijn, dik of dun, duur of goedkoop, mooi of lelijk, met een pakkende of een duistere titel, actueel of tijdloos, van een wereldberoemde of tot dan toe totaal onbekende auteur. Je zou het rijtje moeiteloos kunnen aanvullen - het onderwerp biedt stof voor een avondvullende discussie.

Natuurlijk is aan het fenomeen bestseller, alleen al wegens de economische belangen, veel studie gewijd. Een duur Amerikaans onderzoek bracht zo'n vijftien jaar geleden aan het licht, wat iedereen al wist: een bestseller kun je niet maken. Je moet natuurlijk je best doen: geen auteur die niet hoopt op wereldwijde verspreiding; geen uitgever die dat niet nastreeft, daartoe vaak hinderlijk aangespoord door zijn bazen, tegenwoordig meestal managers, zelden boekminnaars. En verder moet je het braaf afwachten.

Op de vraag waarom 'Het verhaal gaat...' een bestseller is geworden, is dan ook niet een eenduidig antwoord te geven. Het werk beantwoordt aan een aantal van de genoemde voorwaarden - vult u zelf maar in. Maar toch zal elke poging tot een verklaring nog een menigte x-en bevatten.

Bij Ter Lindens boek speelt ongetwijfeld de hernieuwde belangstelling voor religie, en voor de Bijbel in het bijzonder, een rol. Het verschijnt in een tijd waarin de 'grote verhalen' van christendom, socialisme enzovoort het niet meer lijken te doen. In plaats daarvan komen de 'kleine' verhalen, zoals die in een gerieflijke selectie (want de 'moeilijke' zijn nogal eens weggelaten) op boeiende wijze worden naverteld.

Moet je dus rap in deze markt springen? Dat deden sommige uitgevers, met boeken als 'Het boek van God' en 'De mooiste bijbelverhalen', met bombarie. Vergeefs: ook snel reageren zodra iets goed in de markt ligt, blijkt géén garantie voor succes.

Wanneer wordt een boek een bestseller? Na vijfendertig jaar uitgever te zijn geweest, en in die periode gezegend te zijn geweest met een aantal bestsellers, weet ik het nog niet. En geloof me: geen mens die het u precies kan vertellen. Het blijft een wonderbaar fenomeen.