Huizinga's voorkeur voor bonte bijzonderheden

recensie Johan Huizinga: De taak der cultuurgeschiedenis. Nawoord W. E. Krul. Historische Uitgeverij, Groningen; 349 blz. - ¿ 45. Tijdens zijn colleges waarschuwde de historicus Johan Huizinga de studenten voor het moeras van de theorie: “Neemt er eenige kennis van, maar begeeft er U niet in: want het leidt U af van het eigenlijke werk van den historicus.”

Ondanks zijn vermaningen verzonk hij zelf nogal eens in de verraderlijke substantie van de theorie - en kwam er niet uit. In 1935 erkende hij in een ingezonden brief in een Italiaans tijdschrift dat “ik eigenlijk helemaal geen vaste filosofische opvattingen heb”.

Huizinga gaat niet de geschiedenis in als een belangrijk theoreticus. Opmerkelijk genoeg is zijn bekendste zinsnede wèl van geschiedfilosoische aard. Het betreft zijn beroemde definitie van de geschiedenis: “Geschiedenis is de geestelijke vorm, waarin een cultuur zich rekenschap geeft van haar verleden.” De aangename vaagheid van de uitspraak bepaalde ook de aantrekkingskracht die ervan is uitgegaan.

Aan het eind van zijn leven schreef hij: “Mijn geest neigde in het algemeen niet tot problemen van theoretische aard. De directe aanraking met de bloeiende, bonte bijzonderheden van het verleden was. . . mij genoeg.” Toch heeft Huizinga zich met enige regelmaat, als een van de eersten in Nederland, overgegeven aan reflectie over zijn vak. Hij zag dat als een plicht.

De verspreide resultaten van deze arbeid, acht essays die eerder zijn uitgegeven in de Verzamelde Werken, zijn nu apart gebundeld. Zij omspannen bijna geheel Huizinga's werkzame leven. Het eerste artikel is Huizinga's oratie uit 1905, het laatste een artikel over 'vormverandering der geschiedenis' uit 1941. De meest substantiële bijdragen zijn het titelstuk 'De taak der cultuurgeschiedenis', en een reeks voordrachten uit 1934, die waren gebundeld onder de titel 'De wetenschap der geschiedenis'.

De winst van de bundel - de prachtige uitgave daargelaten - is dat Huizinga's worsteling met zijn vak perspectief krijgt. Aanvankelijk waren Huizinga's bespiegelingen een poging zijn esthetische genot in de geschiedbeoefening in een theoretisch kader te plaatsen. In de loop van jaren, met name na 1914, toen het Europese politieke en culturele leven werd bedreigd door vernietiging en totalitarisme, kregen werden overpeinzingen defensief, gericht tegen het politieke misbruik van de geschiedenis en tegen zijn eigen groeiende cultuurpessimisme.

Zoals samensteller W. E. Krul in zijn uitvoerige en heldere slothoofdstuk uiteenzet, ging het Huizinga niet zozeer om het 'hoe' van de geschiedwetenschap, als wel om het 'waarom' en 'waartoe'. Kortom, de geschiedenis had een taak in de samenleving. Een van Huizinga's wapens was de nadruk op het onzegbare moment van inzicht, van aanraking met de geschiedenis: de historische sensatie. Deze muzische ervaring kon worden opgeroepen door een voorwerp, een lied, een stuk tekst of een afbeelding. Het sterk persoonlijke element van beleving, zo kenmerkend voor Huizinga's benadering van zijn vak, trachtte hij een universele invulling te geven. Het mystieke moment van aanraking was niets anders dan een contact met de Ware Geschiedenis. Bleef het probleem of de ware ervaring ook tot een waar begrip zou leiden. In 1936 zei hij in een lezing: 'Is er in de grond een scheiding tussen deze 'ontroering' en het 'begrepen hebben'? - Ik weet het niet'.

Zelden worden we nog geplaagd door de onzinnige roep om een 'nieuwe Huizinga'. Terwijl we in een Huizinga-jaar verkeren (hij stierf vijftig jaar geleden), wordt Huizinga geleidelijk geschiedenis. Zijn leven en denken worden onderwerp van studie. Zijn theoretische geschriften behoren niet tot zijn meesterstukken, maar geven een interessant beeld van Nederland's beroemdste historicus. Theorie wordt biografie - kan het toepasselijker bij een figuur als Huizinga? Bovendien heeft de kern van zijn geschiedopvatting een actuele waarde gekregen. In een periode waarin de 'historische sensatie' nieuwe waardering krijgt van theoretici, is het van belang tot de bron, tot Huizinga terug te keren.