Vooral Nietzsche en Hegel laten hun sporen na

recensie Jeroen Bartels: De geschiedenis van het subject. Hegel, Nietzsche. Kok Agora, Kampen; 188 blz. - ¿ 29,90.

Vooral het hoofdstuk over Hegel, toch één van de moeilijkste denkers, vind ik heel geslaagd. Bartels heeft het vermogen ingewikkelde zaken op een heldere manier uiteen te zetten, mede door de voorgaande stof steeds weer geduldig te herhalen en samen te vatten. Met dat laatste gaat hij soms wat te ver: in het hoofdstuk over Nietzsche zijn lange passages weer helemaal aan Hegel gewijd.

Ik had er graag nog een hoofdstuk over Schopenhauer bij gehad, juist omdat diens grote invloed op Nietzsche bij Bartels nauwelijks aan de orde komt: hij waarschuwt ook dat hij maar 'enkele aspecten' van Nietzsche kan behandelen. Maar de keuze is wel te begrijpen: juist Hegel en Nietzsche hebben het denken van deze eeuw diepgaand beïnvloed.