Harry Mulisch ontleent niet alles, maar wel veel aan de Bijbel

recensie Peter Henk Steenhuis: Alles is altijd uit de bijbel. Schriftuurlijke verwijzingen in 'De ontdekking van de hemel'. De Bezige Bij, Amsterdam; 91 blz. - ¿ 22,50.

Ook in de tijdschriften, waar de stukken van wat langere adem in verschijnen, werd veel aandacht aan het magnum opus besteed, onder meer door Piet Calis in De Gids. Er is zelfs al een monografie verschenen over het boek, van de hand van Mulisch-kenner Frans de Rover. En binnenkort zal er bij Kok een bundel uitkomen, 'Mulisch en de wetenschap', waarin wetenschappers van diverse disciplines over de intellectuele achtergronden en pretenties van 'De ontdekking van de hemel' schrijven.

Peter Henk Steenhuis studeerde vorig jaar af op een doctoraalscriptie, waarin hij de schriftuurlijke verwijzingen onderzocht in Mulisch' roman. Het zal niet veel afgestudeerden overkomen dat ze hun proeve van onderzoeksbekwaamheid al meteen als boekje in de handel gebracht zien. Steenhuis wel, want zijn studie is door De Bezige Bij uitgegeven, met een omslag dat refereert aan het omslag van Jaap Goedegebuures essaybundel 'De Schrift herschreven. De bijbel in de moderne literatuur'.

Op Steenhuis' boek is Mulisch, met pijp, ingelast in een detail van Dürers schilderij 'De vier apostelen'. 'Alles is altijd uit de bijbel' heet het boek. Dit is een citaat uit de roman, een wel wat boude uitspraak natuurlijk, maar wie hem serieus neemt en op zoek gaat naar bijbelverwerking, zoals Steenhuis heeft gedaan, zal merken dat Mulisch misschien niet alles, maar toch wel zeer veel met de bijbel in verband brengt. De raaf, die meestal wel met Edgar Allan Poe (van het gedicht 'The Raven') werd geassocieerd, heeft veel meer functie en betekenis wanneer men denkt aan Elia's hemelvaart, waarbij een raaf en een paard zijn betrokken, zoals ook het geval is bij de hemelvaart van Quinten, de hoofdrolspeler van Mulisch.

Het is onbegonnen werk om de door Steenhuis opgespoorde en geïnterpreteerde verwijzingen en verwerkingen (ook omwerkingen, vervormingen) van bijbeltekst hier na te lopen. Het komt er op neer dat hij ze niet alleen van belang vindt voor het plot - het terugbrengen van de stenen tafelen naar de hemel - maar ook voor de personages, de composite en de filosofie van de roman.

Een personage als Quinten verenigt in zich, door middel van de bijbelallusies, Mozes, Jezus en Elia, en Steenhuis maakt duidelijk dat Mulisch hem daarmee Messiaanse trekken heeft willen geven. Quinten is Messias.

Johannes' Openbaring speelt in 'De ontdekking van de hemel', maar ook in Mulisch' 'De compositie van de wereld', een cruciale rol. Mulisch is van mening dat de Apocalyps het noodzakelijk slotakkoord is van de onomkeerbare ontwikkeling van de mens als 'homo faber'. De techniek heeft ons verlangen naar een buitenwerelds Nieuw Jeruzalem omgebogen naar de aarde, we zijn daarmee van God los geraakt. Vandaar dat 'de Chef', in Mulisch' roman, het contract met de mensheid in de vorm van de Tien Geboden teruggebracht wil zien naar de hemel.

Steenhuis heeft met zijn studie overtuigend aangetoond dat de roman op verschillende niveaus nauw verweven is met de bijbel en dat degene die zich daarvan bewust is, een beter begrip van het boek heeft.