Verenigde Staten geen smeltkroes, maar slakom

recensie Eduard van de Bilt en Joop Toebes (red.): Een samenleving op de rails - De Verenigde Staten tussen 1776 en 1917. SUN, Nijmegen; 240 blz. - ¿ 39,50.

De basis voor het nationaal karakter werd gevonden in de politieke idealen van de Onafhankelijkheidsverklaring en Constitutie. Waar andere naties werden verscheurd door sociale, economische, religieuze en etnische conflicten, ontstond op het Noordamerikaanse continent een harmonieuze samenleving van gelijkberechtigde burgers die zich in alle vrijheid konden wijden aan de pursuit of happiness.

Immigranten waren maar al te graag bereid hun ellendig verleden te verdringen en zich onder te dompelen in de Amerikaanse smeltkroes. Hun onwrikbaar geloof in een betere toekomst, dankzij Amerika's politieke beginselen, gaf de VS hun cohesie.

Natuurlijk was het oplossend vermogen van de Amerikaanse melting pot meer mythe dan werkelijkheid. Zelfs in die open maatschappij zonder standen of klassen bestond geen gelijkwaardigheid. Het lot van de Indianen en de zwarten vormde een wrang contrast met de verheven beginselen van de Founding Fathers. Daarnaast kenden de VS uitbarstingen van vreemdelingenhaat en kampten de eerste generaties van Ierse, Joodse, Chinese en andere niet-Angelsaksische immigranten met vooroordelen en discriminatie.

Zeker de laatste decennia komt er steeds meer aandacht voor de diversiteit van de Amerikaanse samenleving, voor het multi-culturalisme. Niet langer is de smeltkroes de passende metafoor, maar de salad bowl, waarin de samenstellende delen herkenbaar (moeten) blijven. De VS vormen in de ogen van vele minderheden een conglomeraat van verschillende, maar gelijkwaardige culturen. De afkeer van de overheersende, westerse cultuur lijkt soms door te slaan naar zelfopgelegde segregatie, waardoor Amerika uiteen dreigt te vallen.

Die paradox van eenheid en verscheidenheid vormt het centrale thema in 'Een samenleving op de rails', een overzicht van de Amerikaanse geschiedenis tussen 1776, het jaar van de Onafhankelijkheidsverklaring, en 1917, toen de VS betrokken raakten bij de Eerste Wereldoorlog.

Het boek, beter gezegd de bundel, begint met twee hoofdstukken die de sociaal-economische geschiedenis van de VS in de aangegeven periode beknopt beschrijven. Vervolgens wordt in vier hoofdstukken de positie van de indianen, de zwarten, de vrouwen en de immigranten behandeld.

De zeven auteurs zijn erin geslaagd een helder en compact boek samen te stellen, dat zeer geschikt is om de kennis van docenten geschiedenis op te frissen en dat ook voor andere geïnteresseerden de moeite waard is. De keuze voor bondigheid heeft echter een keerzijde: soms leidt de grote-stappen-snel-thuis-stijl tot oppervlakkigheid. Dit geldt vooral voor de twee inleidende hoofdstukken.

Ze tellen slechts 74 bladzijden, die bovendien nog met illustraties, kaartjes en primaire bronfragmenten zijn verlevendigd. In zo'n kort bestek 140 jaar sociaal-economische geschiedenis recht doen is onmogelijk. Zo wordt bijvoorbeeld de beruchte uitspraak van het Hooggerechtshof in de zaak-Dred Scott tweemaal aangestipt, maar nauwelijks toegelicht.

De vier thematische hoofdstukken komen wat dit betreft beter uit de verf, ook omdat de auteurs overlapping met de inleidende hoofdstukken hebben weten te vermijden. Een dissonant vormen enkele kaartjes: Engelstalig (zonder bronvermelding), in vale grijstinten en soms zo verkleind dat ze onleesbaar zijn. Afgezien van deze kanttekeningen zou een vervolg, over de Amerikaanse geschiedenis van 1917 tot heden, welkom zijn, wellicht met als titel 'Een samenleving ontspoord' - met of zonder vraagteken.