Alles onthouden, alles opschrijven

recensie ,,Herinneringen zijn kleine gebeden tot God, gesteld even dat we in zoiets zouden geloven... Hierover staat geschreven... Over iets als dit tenminste... Waar ook weer?... Ik zag het net nog staan.... Nou moe, net had ik het nog.'' De rabbi is het even kwijt, maar het wordt hem vergeven door de gemeenteleden. Die hebben met elkaar de gewoonte om alles wat er in hun sjtetl gebeurt op te schrijven om het niet te vergeten, een gewoonte waaraan zij zó vasthouden dat als er eens even niets gebeurt, zij noteren: Wij schrijven, wij schrijven, wij schrijven... Geen wonder dat de rabbi af en toe even de draad kwijt is.

Herinneren en opschrijven zijn de grote obsessie van Jonathan Safran Foer. Misschien van iedere schrijver, maar Foer maakt ze tot onderwerp van zijn boek, dat dus uiteindelijk over zichzelf gaat.

Dit romandebuut, waar de Amerikaanse uitgeverij Houghton Mifflin naar verluidt een half miljoen dollar voor neertelde, is het verhaal van een Amerikaanse, joodse jongen, evenals de schrijver genaamd Jonathan Safran Foer, die een tocht maakt naar de Oekraïne om meer te weten te komen over het leven van zijn grootvader. Het boek bestaat uit drie elkaar afwisselende elementen: het verslag van de reis en een geschiedenis van de sjtetl waar die grootvader vandaan kwam, vormen daarvan de omvangrijkste. Daartussen zit een aantal brieven van de Russische tolk, Alex, die de held op zijn tocht vergezeld heeft.

Zoals spreken over 'het verhaal van de Max Havelaar' een versimpeling inhoudt van de rijkdom van Multatuli's boek, is ook 'Alles is verlicht' eigenlijk een pakket verhalen dat gezamenlijk een indruk achterlaat. In plaats van de lotgevallen van zijn grootvader tijdens de oorlog te achterhalen, maakt Jonathans bezoek het een en ander los bij de familie van Alex in Odessa . Dièns grootvader biecht uiteindelijk het geheim van zijn leven op, namelijk dat hij zijn beste vriend heeft verraden aan de nazi's, om het leven van zijn vrouw en kind te redden. Ook van de geschiedenis van de sjtetl is de Tweede Wereldoorlog (uiteraard) de climax.

Het boek als geheel is een verhaal van de shoah in Oost-Europa te noemen. De beschrijving van de nacht dat de nazi's kwamen en Alex' grootvader dwongen zijn beste vriend, een jood, te verraden, is een van de allerheftigste die ik ooit over de Tweede Wereldoorlog gelezen heb, of over welke oorlog dan ook. Het verdient de aanduiding 'getuigenis', al duidt dat woord gewoonlijk op een schrijver die erbij geweest is.

De joodse bevolking van de sjtetl heeft het gevaar niet zien aankomen, de niet-joodse grootvader van Alex heeft niks gedaan om het te voorkomen. De verbijstering over beide feiten is ten slotte groter dan de personages aankunnen. Alex zegt Jonathan de vriendschap op, en Alex' grootvader pleegt zelfmoord. Een andere lezing is dat de beide jongens zich ontdaan hebben van hun (groot)vaders en daardoor aan hun eigen leven kunnen beginnen.

De drie elementen, reisverslag, geschiedenis, brieven, kruisen elkaar op een manier die doet denken aan de constructie van Max Havelaar. Als pak van Sjaalman fungeren de hoofdstukken van de geschiedenis van de sjtetl, die Alex stuk voor stuk per post ontvangt en waarover hij Jonathan dan een brief schrijft. Uit de brieven blijkt dat Jonathan ook brieven terug schrijft, met suggesties over het reisverslag. Dat schrijft Alex, de vertaler, namelijk voor het grootste deel, hij en niet de schrijver is daarin ook de hoofdpersoon.

Op een gegeven moment onderbreekt Alex het reisverslag met de woorden: ,,Ik heb vele malen tot aan dit punt geschreven, en corrigeerde dan dingen waarvan ik wist dat jij om correctie zou vragen (...) maar telkens als ik vanaf hier wil doorzetten, gaat mijn hand zo beven dat ik de pen niet meer kan vasthouden. Doe het voor mij. Alsjeblieft. Vanaf hier is het van jou.''. Met zulke narratologische acrobatiek zit het boek vol. Ook de geschiedenis van de sjtetl kent bijvoorbeeld onderbrekingen waarin de schrijver zich uitspreekt over het verhaal dat hij aan het vertellen is, of langdurig citeert uit de leggers van de sjtetl.

Een ingewikkelde narratologische structuur is in de mode onder jonge Amerikaanse auteurs, waarvan Mark Z. Danielewski's 'House of Leaves' de bekendste representant is. Maar waar dient zo'n structuur toe, behalve het benadrukken van de postmoderne gedachte dat er niet één waarheid is? De schrijver kan er een intiem sfeertje mee oproepen. ,,Jonathan, dit gedeelte over Grootvader moet tussen jou en mij blijven, ja?'' schrijft Alex bijvoorbeeld. Het geeft de schrijver ook ruimte om met verschillende stijlen te experimenteren. Alex' beheersing van het Engels is slecht, wat leidt tot een tamelijk flauw idioom. Over het reisverslag belooft hij Jonathan: ,,Ik zal doorgaan met zwoegen tot ik je bevredig.''

In de sjtetl woont een man die op een dag een lint om zijn wijsvinger bindt om ,,iets ontzettend belangrijks te onthouden, waarna hij had gevreesd dat hij zijn wijsvinger zou vergeten, en een lint om zijn pink had geknoopt, en vervolgens een lint van zijn middel tot aan zijn nek had gewonden, en gevreesd had dat hij ook dit zou vergeten'' totdat hij zijn hele lichaam in het lint heeft gewikkeld. Foer is gefascineerd door de werking van het geheugen, en heeft in zijn boek de associatieve werking ervan willen verbeelden. Alles is verbonden met alles, maar zoals de man die ,,zijn hele lichaam had gebruikt om zijn lichaam te kunnen onthouden, maar zich op het eind alleen het lint had kunnen herinneren'', is het ook mij vergaan, lijkt Foer te willen zeggen. Dat hij telkens opnieuw benadrukt dat de man met de linten krankzinnig verklaard werd, is een manier om zich in te dekken tegen een voor de hand liggend bezwaar tegen het boek, namelijk dat er af en toe geen touw aan vast te knopen valt. In de woorden van Alex: ,,Er waren dingen die ik niet begreep, maar ik gok dat dit komt omdat ze zeer joods waren, en dat alleen een joods persoon iets begrijpen kan wat zo joods is. Is dit waarom jullie denken dat je bent uitgekozen door God? Omdat alleen jullie de grappigheden begrijpen die je over jezelf maakt?''

Een herinnering is als een licht dat valt op een plek in het verleden, dat voor de rest duister is in alle betekenissen van het woord. Selectie is een wezenskenmerk van het geheugen; het licht valt op de ene plek niet en op de andere wel. Foer heeft het licht overal tegelijk willen laten schijnen, en het is hem aardig gelukt ook. Alles is verlicht door het vuurwerk van zijn talent en schrijflust. Dat hij mag blijven schrijven en schrijven en schrijven...