'De ontdekking van de hemel' samengevat en geëxegetiseerd

recensie Frans de Rover: Harry Mulisch ontdekt. De Bezige Bij, Amsterdam; 165 blz. - ¿ 32,50.

Het vraagt, zoals alles van Mulisch, om een leeswijzer, een exegese waarin het verhaal wordt samengevat en geïnterpreteerd. Frans de Rover heeft daarvoor gezorgd met 'Harry Mulisch ontdekt'. Hij geeft eerst een algemene karakteristiek van het oeuvre en zet uiteen welke plaats 'De ontdekking van de hemel' daarin inneemt. Vervolgens loopt hij het verhaal langs, uitvoerig, deel na deel, en geeft hij toelichting en commentaar. Omdat de roman onder meer een fictionele autobiografie is, moet de vraag aan de orde komen hoe de verhouding is tussen werkelijkheid en verbeelding. Deze kwestie spitst De Rover toe op de oorlog (dat is ook: de vader) en op de vriendschap (meer in het bijzonder Hein Donner). De laatste vraag is natuurlijk die naar de betekenis van de roman: wat wil Mulisch met dit boek beweren? Een eenduidig antwoord is niet te geven, aangezien een complexe roman, in tegenstelling tot een beschouwelijke tekst, verschillende, zelfs elkaar tegensprekende ideeën bevat. Binnen afzienbare tijd zal er bij dezelfde uitgever een studie verschijnen van Peter Henk Steenhuis, waarin de rol van de Bijbel in 'De ontdekking van de hemel' nader bekeken wordt.