THE IDIOTS

recensie

De waarheid, niet meer en niet minder, is wat we geacht worden aan te treffen in Lars von Triers nieuwste film 'The idiots'. Nadat de regisseur in zijn controversiële melodrama 'Breaking the waves' goedheid projecteerde in de simpele, naïeve hoofdpersoon Bess, zoekt Von Trier nu waarheid in het gedragsexperiment van een groep jongeren die op zoek gaan naar de debiel in zichzelf. Je zou uit deze thema's kunnen concluderen dat het hier gaat om een regisseur die de simpelheid van geest graag romantiseert, ware het niet dat Von Triers wereld ook in 'The idiots' eerder wrang en akelig is dan fijn en mooi.

Von Triers nieuwste film is de eerste productie van het Deense initiatief Dogma '95 die in Nederland wordt uitgebracht. Komende lente volgt het in Cannes veelgeprezen 'Festen' van Thomas Vintenberg. Dogma '95 herbergt een aantal Deense regisseurs dat de dominantie van de Amerikaanse spektakelfilms zat is en in hun onder meer via Internet verspreide manifest oproepen tot 'kuisheid'. Alle technologische toeters en bellen die de moderne cinema tot een virtuoze maar inhoudsloze kermisattractie maken, dienen de Dogma-getrouwe regisseurs te vermijden. De Denen propageren in tien geboden een 'terug naar de natuur' in de cinematografie. Stijlmiddelen als in de hand gehouden camera, filmen op locatie en direct geluid, geven samen vorm aan een soort guerrilla-filmstijl die moet helpen om de waarheid in karakters en situaties op te diepen. De naam van de regisseur van deze 'ware film' wordt van de aftiteling gewist. De cinema is niet afkomstig van een individu, dat is een bourgois principe, zo stellen de rebellen vast; niet dat verder iemand zich af hoeft te vragen van wie welke film afkomstig is, want dat maken ze bij uitkomst in uitgebreide interviews alsnog wel duidelijk.

Frisse winden zijn van harte welkom, natuurlijk, en verzet tegen de Amerikaanse overheersing in de bioscoop ook, maar het initiatief van de Denen doet toch meer denken aan dat verhaal over die Japanse soldaten die zich jarenlang verborgen hielden in de rimboe en die, toen ze weer tevoorschijn kwamen, dachten dat de Tweede Wereldoorlog nog steeds gaande was. De tekst van hun manifest biedt een allegaartje aan jaren 60/70-retoriek dat met flinke korrels zout moet worden genomen. Zo gaan de mannen tekeer tegen de burgerlijke inzet van de Franse nouvelle vague alsof de films van Truffaut en Godard nog steeds de avantgardistische smaakmakers van deze tijd zijn en alsof het onderscheid burgerlijk/anti-burgerlijk ook nog steeds datgene is waar de intellectuele elite het hoofd over pijnigt. Ook curieuze stellingnames als 'democratisering van het medium leidt tot decadentie' en 'technologie staat oprechtheid in de weg' vragen om enige scepsis. Het zal dan ook niemand verbazen dat geen van de beroemde regisseurs aan wie de Denen hun verklaring toestuurden er tot nog toe serieus op heeft gereageerd.

Dat zowel Von Trier als Vintenberg gelukkig meer te bieden hebben dan de incoherente beetje melige standpunten die zij in hun manifest neerzetten, blijkt uit hun 'ware films'. In 'The idiots' gaat een groep jongeren in een villa in een rustieke, welgestelde buitenwijk van Kopenhagen in een soort wrange sensitivity-training op zoek naar 'de idioot in zichzelf'. Hoe zij elkaar kennen en waarom zij besluiten tot dit gedragsexperiment is niet duidelijk. Wanneer de aarzelende nieuwkomer Karen deze vraag stelt, rijgt de megalomane aanvoerder Stoffer wat cryptische gedachtegangen aaneen over het 'steeds rijker worden van de samenleving, en het steeds ongelukkiger worden van de mensen die er deel van uitmaken'. Zijn argument herinnert aan de gedateerde anti-psychiatrische overtuiging dat 'gekken' dichter bij het 'ware' zitten dan 'normalen' omdat zij zich onttrekken aan de door de samenleving opgelegde etikette.

Ieder van de deelnemers heeft echter andere motieven om aan het experiment mee te doen. De moederlijke, innemende Susanne bijvoorbeeld, noemt het een spel, geniet ook op een speelse manier van het samen doen-alsof, en trekt zich terug of verzet zich op de momenten dat het pijnlijk en gevaarlijk wordt. De labiele nieuweling Karen nestelt zich langzaam maar zeker in deze alternatieve familie. Dat zij als enige een 'authentieke' motivatie heeft is vanaf het begin voelbaar maar wordt pas aan het einde van de film pijnlijk duidelijk.

De hardhandige filmstijl van Dogma '95 heeft à la de realiteitstelevisie een direct en melodramatisch effect. Je hebt bij het zien van 'The idiots' ook voortdurend het idee op een emotioneel hellend vlak te lopen. Nu leent het provocatieve experiment zich ook erg gemakkelijk voor een permanent gevoel van ongemak en die zin is het met dit concept simpel shockeren. Maar er wordt in de film ook mooi geacteerd en verschillende situaties getuigen wel van een 'waarachtig' psychologisch inzicht dat verder gaat dan effectbejag.

Met name de scènes waarin de buitenwereld in het zelf gecreëerde universum van de jongeren binnendringt zijn spannend. Wanneer de vader van een van de 'idioten' onverwacht aan de ontbijttafel belandt om zijn dochter op te eisen wordt de koude oorlog tussen zijn zwijgende arrogante houding en de aarzeling van de steeds onzekerder wordende groep jongeren subtiel uitgespeeld. En ook de potentiële villa-koopster (Parika Steen; eveneens te zien in 'Festen') is prachtig in haar beleefd gespeelde tolerantie die een groeiende angst voor de groep gekken waar ze in beland is moet verbergen.

De release van Von Triers 'The idiots' valt samen met de publicatie van zijn eveneens door de waarheidszucht voortgestuwde en dus behoorlijk intieme dagboekaantekeningen over het groepsproces achter de film. Uit deze ontboezemingen van Von Trier blijkt dat het zoeken naar waarheid niet zonder gevaar is, zeker wanneer je deze zoektocht niet op eigen kracht onderneemt maar je, zoals zijn acteurs en personages, overlevert aan een leider die als een poppenspeler je gedrag manipuleert en bepaalt hoe jouw authenticiteit eruit komt te zien. Tussen Von Triers confidenties door raak je dan ook steeds benieuwder naar de ervaringen van de acteurs van deze film, zeker naar die van Anne Louise Hassing (Susanne), die het twijfelachtige privilege ten deel viel de regisseur tot een verliefde bezitsdrang op te zwepen. Er lijkt bij de acteurs een verschuiving plaats te vinden van overgave naar verzet, zonder dat je, omdat je het verhaal alleen van Von Triers kant hoort, grip krijgt op de precieze oorzaken van deze verschuiving.

Me dunkt dat de emotionele uitputting die de regisseur ook nu weer, net als bij zijn vorige film 'Breaking the waves', van zijn acteurs vraagt, iets is dat aan de ene kant door hen gezocht wordt (je wordt niet voor niets acteur tenslotte) maar in deze extreme vorm ook weerzin oproept. Zoals ook veel van zijn toeschouwers zich tegelijkertijd geraakt en genaaid voelen door zijn films. Achter de experimenten van Von Triers gaat een manipulatieve sensatiezucht schuil, die weliswaar gepaard gaat met een subtiele psychologische verbeeldingskracht, maar die je toch achterlaat met het gevoel dat je een klap in je gezicht hebt gekregen terwijl je niet meer zo goed weet waarom eigenlijk ook al weer.