Keuze voor CPN blijft Bolkestein een groot raadselOok velen buiten de CPN hadden oogkleppen op'Geen hang naar het totalitaire, maar naar het protest'

recensie DEN HAAG - “Soms is de macht van ideeën over mensen zo groot, dat zij wel kijken maar niet waarnemen; dat zij wel horen maar niet luisteren”, zegt VVD-leider Bolkestein. Hoe komt dat toch, vraagt hij zich af. Hoe is het mogelijk dat - na Praag 1948, Berlijn 1953, Boedapest 1956 en na Praag 1968 - in de jaren zeventig jonge intellectuelen toetraden tot de CPN?

Dit raadsel blijft vooralsnog onopgelost, stelde Bolkestein maandag in het Amsterdamse Paradiso in zijn inleiding tot een discussie over zijn nieuwe boek Onverwerkt verleden. Het is een bundeling van eerder verschenen artikelen en interviews met Oost-Europeanen die een belangrijke rol hebben gespeeld in de voormalige Oostblok-landen: de Roemeense bisschop Tökes, de Hongaarse schrijver György Konrad, de Tjech Jiri Pelikán en de Pool Olszowski.

Met zijn boek doet Bolkestein een poging om, net als dat in Frankrijk op dit moment al volop gebeurt, een discussie over het 'raadsel' op gang te brengen. Het wordt hoog tijd, vindt Bolkestein, dat voormalige CPN'ers verantwoording afleggen over hun verleden.

Het is niet voor het eerst dat de VVD-leider zo'n poging onderneemt. In 1995 constateerde hij in een interview met Nieuwe Revu dat kleine meelopers van de NSB zwaarder zijn aangesproken op hun verleden dan de voorlieden van de CPN. Hij noemde als voorbeeld de voormalige CPN'er Gijs Schreuders - en dat was nou net de plank volkomen misslaan, want uitgerekend Schreuders had in een boek wèl verantwoording afgelegd. Daarmee was het direct afgelopen met de ook toen al door Bolkestein beoogde discussie.

Nu probeert hij het opnieuw. Anderhalve maand geleden nam hij al een voorschotje door in een interview met Het Parool staatssecretaris Tommel een 'politiek onbenul' te noemen. Tommel was immers in de jaren zeventig bestuurslid geweest van de vereniging Nederland-DDR. Was dat niet een club die door het Oost-Duitse regime werd misbruikt voor propagandistische doeleinden? Tommel was maar een voorbeeld. Niet alleen CPN'ers, maar ook velen buiten die partij hadden oogkleppen op, als het ging om het verderfelijke karakter van de Oost-Europese regimes.

Maar het gaat Bolkestein nu primair om de CPN. Om het raadsel op te lossen komt Bolkestein in de inleiding van zijn boek - een eerder in de Volkskrant geplaatste open brief aan Gijs Schreuders - helaas niet verder dan een aantal aan anderen ontleende veronderstellingen, die hij stuk voor stuk onbevredigend noemt. Eén van de verklaringen voor de 'ideologische verblinding' van de generatie uit de jaren zestig en zeventig is dat de communisten erin zijn geslaagd de Russische revolutie voor te stellen als de voortzetting van de Franse revolutie. Een andere is dat intellectuelen nu eenmaal het meeste weten en daarom vinden, dat ze ook de dienst moeten uitmaken. En ze veronderstellen dat dit na een revolutie het beste mogelijk is. Een laatste mogelijke verklaring ontleent Bolkestein aan de Tsjechische schrijver en president Havel: de neiging van intellectuelen om de wereld als één geheel te vatten en te verklaren en voor de problemen universele oplossingen ('holistische ideologieën') te bedenken.

Zelf komt Bolkestein tot geen begin van een verklaring. Of het moest zijn dat de door hem geconstateerde modegevoeligheid van de intellectuelen als zodanig dienst moet doen. Waarom werden ze lid van de CPN en niet van de PvdA, vroeg Bolkestein zich maandagavond af. Zijn antwoord: “Ik hoor het al: 'Wat? Die duffe PvdA?' De PvdA was niet chic. En zij had al helemaal geen radicale chic ... en radicale chic is wat de intellectuelen wilden” De VVD'er vergelijkt het met Parijs, waar het ooit in de mode was om maoïst te zijn. Dat was een 'society-gebeuren, iets om bij te horen.” Die meeloperij, het tegendeel van de veel veronderstelde onafhankelijkheid van de intellectueel -, Bolkestein heeft er een broertje dood aan: “Weg met de radicale chic, leve de bourgeoisie!”

Elsbeth Etty, oud-redacteur van het communistische dagblad De Waarheid en tegenwoordig redacteur bij NRC Handelsblad, noemde maandagavond haar keuze voor de CPN een 'ondoordachte en primitieve vorm van protest tegen de VVD'. Maakte zij immers niet deel uit van de protest-generatie? Het totalitaire karakter van de communistische ideologie speelde bij haar keuze nu juist geen rol: “Wij hadden geen hang naar het totalitaire, maar een hang naar het protest.” Toen ze toetrad had ze geen idee hoe de CPN-leiders Paul de Groot, Marcus Bakker en de gebroeders Wolf eind jaren vijftig onder valse voorwendselen hadden afgerekend met de verzetshelden uit de oorlog. Toen ze achter het ware karakter kwam van de toenmalige CPN-leiding, kwam het interne protest op gang: “Wij hebben op anti-autoritaire wijze de partij de puinpoeder in gedraaid.”

Naïef was Etty ook. In het begin van de jaren zestig had de CPN-leiding afstand genomen van het Sovjet-communisme. Zou dat niet het geval zijn geweest dan zou ze nooit lid zijn geworden. Etty is ervan overtuigd dat dat voor de meeste van haar generatiegenoten geldt. Pas later ontdekte ze dat ze zich een rad voor de ogen had laten draaien. Inderdaad: CPN-leider De Groot had afstand genomen van Moskou, maar alleen omdat de Sovjet-leiders naar zijn idee niet stalinistisch genoeg waren.

'Een geluk bij een ongeluk' noemde de journalist en Oost-Europa-kenner Dick Verkijk het dat de generatie-Etty de CPN in elk geval om zeep heeft geholpen. Etty wilde hij niet al te veel verwijten maken, al noemde hij - met Bolkestein - haar keuze onbegrijpelijk. “Eigenlijk hadden Bakker en de gebroeders Wolf hier moeten zitten.” Helaas, zij schitterden door afwezigheid.

Voor Bolkestein was de verklaring van Etty onvoldoende: “Je kunt wel lid zijn van zo'n protest-generatie, maar dat is toch nog geen reden zo'n krankjorume ideologie aan te hangen?”

De VVD-leider werd uitgedaagd om eens verantwoording af te leggen over zijn eigen verleden, bijvoorbeeld over zijn opstelling tegenover het apartheidsregime in Zuid-Afrika. Volgens Bolkestein heeft hij begin jaren tachtig die apartheid keer op keer in de Kamer veroordeeld. Dat zal best wel. Maar de vraag is of die veroordeling, en dat geldt ook voor andere rechtse dictaturen, zoals in Chili, zoveel meer inhield dan de formele afstand die de CPN sinds het begin van de jaren zestig bewaarde tot de Sovjet-Unie.