Lichaamstaal van 'best bekeken Nederlander'

recensie “Heel sterk, maar wel wat theatraal, is het een gebaar te maken alsof u de klas wilt omarmen. Predikanten maken dat gebaar vaak voor hun publiek: de armen op schouderhoogte wijd uitgestrekt, alsof ze het hele gehoor willen omvatten”.

Met dat domineesgebaar krijgt een predikant de kerk stil. Een leraar moet de klas aan het begin van de les eveneens zien stil te krijgen. Daar gebruikt hij niet alleen woorden voor, maar ook z'n lichaam.

Voor iemand die voor een klas met leerlingen komt te staan, is oogcontact misschien wel het belangrijkste. Een goede leraar begint er z'n les mee: eerst de blikken 'verzamelen', dan pas iets zeggen. Tijdens de les kijkt de goede leraar alle leerlingen om beurten opnieuw even aan. De blik van een leraar mag niet naar het raam of de deur flitsen. Zo'n signaal maakt duidelijk dat hij er liefst in die richting vandoor zou gaan. De leraar mag ook niet een paar leerlingen wél, en de rest niet aankijken.

Lichaamstaal is minstens zo belangrijk als wat een leraar allemaal vertelt, vindt Victor van Geel, schrijver van 'Lichaamstaal, praktijkboek voor de leraar'.

Volgens Van Geel is het een taal die te leren valt - al heeft een mens niet de controle over z'n pupillen (die zijn groter wanneer iemand ontspannen is), z'n kippevel of z'n klamme handen. Dat maakt lichaamstaal 'eerlijker' dan wat iemand zegt.

Maar een deel van de taal van het lichaam valt wel degelijk te leren en te beheersen. Het is een belangrijke taal, want het is het voertuig voor gevoelens, bedoelingen, en een taal die ook iets zegt over 'hoe je gezien wilt worden'. De wetenschappelijke schattingen over het belang van lichaamstaal liegen er niet om: 65 procent van de intermenselijke communicatie vindt non-verbaal plaats, zegt de ene onderzoeker. Van alle gevoelens wordt 93 procent via lichaamstaal gecommuniceerd en slechts 7 procent door middel van woorden, zeggen andere onderzoekers.

In de dagelijkse praktijk voor de klas blijkt: hoe gestresster een docent raakt, hoe nauwer z'n blik wordt. Daarom doet een docent er goed aan om niet in het midden voor een klas te gaan staan. De positie op een hoek is aan te bevelen. Zijn blik hoeft dan geen 180 graden breed te zijn: 90 graden volstaat.

Op tv-persoonlijkheden na zijn leraren de best bekeken inwoners van Nederland - maar het vergt enig incasseringsvermogen om dat aan te kunnen. Leerlingen zien immers simpelweg alles. Beginnende docenten hebben dan ook last van de aanvechting om 'leerling met de leerlingen' te willen zijn. Ze kijken bijvoorbeeld met de leerlingen mee naar het schoolbord (zie foto), in een onbewust verlangen om óók veilig in de klas te zitten.

Een leraar moet onberispelijk gekleed zijn, vindt Van Geel, en binnen de variaties die er zijn, hoort een docent naar het formele te neigen. Geen sportschoenen en spijkerbroeken dus - maar wie van dat soort kleding wil overstappen op kleding die Van Geel juister vindt, kan dat beter langzaamaan doen dan ineens.

Bij de vraag of lichaamstaal werkelijk verbeterd kan worden, staat Van Geel vrij uitgebreid stil. Politici laten zich er volgens hem allemaal in bijscholen (wat VVD-leider Bolkestein in elk geval nog altijd niet van een houterige mimiek heeft afgeholpen) maar leraren vertonen vaak weerstand: het zou 'onecht' zijn, of bepaald gedrag zou 'niet bij hun persoonlijkheid passen'.

Volgens Van Geel heeft oefening in verbeterde lichaamstaal het meeste zin wanneer je al gelooft dat het uitmaakt. Maar zelfs dan is het niet de enig belangrijke factor in de communicatie.

'Lichaamstaal' is een oefenboek met veel foto's - al zijn die lang niet allemaal even duidelijk. Maar de crux van het boek is: zelf oefenen met een videocamera, liefst in de les. Een stageair kan dat vermoedelijk zonder al teveel commentaar doen.

Wie al in het onderwijs werkt, zal misschien een paar ingewikkelde smoezen moeten bedenken om de aanwezigheid van een camera achterin het lokaal aan de leerlingen te 'verkopen' zonder te verklappen wat het werkelijke doel is. Leerlingen kunnen je het dan knap lastig maken.

Dat is dan meteen een goede oefening in liegen zonder dat je er de uiterlijke verschijnselen van vertoont: andermans ogen mijden, over de neus wrijven.