Beter een vriend die zwijgt dan een vleier die oeverloos praat

recensie Apuleius: Pronkpassages. Demonen. Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien door Vincent Hunink. Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam; 102 blz. - ¿29,90.

De gouverneur heeft op bedekte wijze de beroemde redenaar zijn misnoegen laten blijken dat die rede maar steeds niet gehouden wordt, en Apuleius bijt al even bedekt van zich af door de lieden te laken “die zich altijd bij gezagsdragers opdringen, zelfs buiten werktijd. Met oeverloos gepraat proberen ze een aanbeveling te krijgen voor hun talent; ook wekken ze de schijn van goede relaties met u, en zijn ze daar zichtbaar trots op.” LE: Beter een vriend die zwijgt, dan een vleier die oeverloos praat, is de boodschap die met veel omhaal van woorden de eerste minuten klinkt. Dan gaat hij verder: “Maar anderzijds heb je aan een stem die tot blijvend zwijgen gedoemd is, weinig meer dan aan een neus verstopt door snot, aan oren dichtgeslibd met smeer of aan ogen bedekt met vlekken. En wat als handen in handboeien vastgesnoerd worden, of voeten in voetboeien gekluisterd? Wat als de geest, onze leidsman, overmand wordt door slaap, overheerst door wijn, overweldigd door ziekte? Werkelijk, zoals een zwaard gaat glimmen in het gebruik en roesten als het stilligt, zo raakt de stem, opgeborgen in de schede van het zwijgen, door langdurig onbruik afgestompt. Wat weinig wordt ingezet verzwakt, en zwakte veroudert. Als acteurs niet dagelijks reciteren, verdoft de heldere klank van hun stembanden; vandaar dat ze telkens lang uithalen om de schorheid weg te schrapen.” LE: Dit dreigt inderdaad oeverloos te worden. 'Kunt u ter zake komen?', denkt de moderne toehoorder. Maar Apuleius begint aan een nieuwe alinea: “Overigens is het oefenen van juist de menselijke stem verloren moeite”. Hoeveel doordringender klinkt niet de trompet, veelzijdiger de lier, aangrijpender de fluit. En als het hele orkest is afgewerkt, komen de diergeluiden aan de orde: “Het zware geloei van stieren, het hoge gehuil van wolven, het treurig getetter van olifanten, het vrolijk gehinnik van paarden, alsook het opgejaagde snateren van vogels, het verbolgen brullen van leeuwen”. LE: Had Orfitus nu geleefd, dan had hij waarschijnlijk al lang spijt van zijn vermaning aan Apuleius. In werkelijkheid zal de gouverneur in zijn schik zijn geweest met het oeverloze gezwam. Nog een bladzij lang kwinkeleert Apuleius verder over hakkelende merels, orgelende nachtegalen en stervenszingende zwanen, enzovoort. Als hij dan eindelijk aan zijn lofrede op Orfitus zal beginnen, breekt de tekst af. Het meest verguisde proza uit de oudheid. Zo noemt vertaler Vincent Hunink de 'Florida' van Apuleius, wat zo veel betekent als 'bloemrijkheden', hier treffend vertaald met 'Pronkpassages'. Het gaat namelijk om passages uit redevoeringen, wellicht door een middeleeuwse monnik bloemgelezen uit een verloren gegaan werk van de redenaar; wat hij selecteerde, vormt een soort van pronkkamer van Apuleius' retorische bedrevenheid, én de beroemde Afrikaan staat hier werkelijk ongegeneerd met zichzelf en met zijn taalvirtuositeit te pronken. LE: Apuleius is natuurlijk een belangrijk schrijver. Zijn 'Metamorfosen', bekender onder de titel 'De gouden ezel', al jaren geleden in de vertaling van M. A. Schwartz verschenen, is de mooiste en - door de beschrijving van de Isis-mysteriën - interessantste roman uit de Latijnse literatuur. Zijn verdediging tegen een aanklacht van magische praktijken is een hilarisch geschrift dat ook veel informatie bevat over antieke hekserij. Huninks vertaling hiervan verscheen enkele jaren geleden. Maar of de vrij mallotige 'Pronkpassages' voldoende lezers zullen trekken? Ik hoop het, niet alleen omdat, zoals de uitgever terecht met trots opmerkt, nu al het literair belangrijke werk van Apuleius voor de Nederlandse lezer beschikbaar is gekomen. Ook voor de lezer van Latijn is deze schrijver met zijn bizarre woordvormingen en exuberante stijl een wonderlijke en weerbarstige figuur. LE: Huninks vertaling maakt de lectuur een stuk gemakkelijker, én de fraaie vondsten waarmee hij het regelmatig over z'n toeren rakende proza ook in het Nederlands zo laat klinken, vergroten het