Kijken naar magische beelden

recensie Voor het eerst zijn films van kunstenaar Matthew Barney uit de exclusiviteit gehaald. Nummer 2 en 5 uit zijn 'Cremaster'(de spier die de eikel verkleint)-serie draaien een week lang in 't Hoogt in Utrecht.

Vergeet en laat u meevoeren. Een verhaalstructuur ontbreekt. Tegen een zwart vlak verschijnt een reusachtige 'Space-baarmoeder' die de kijker meevoert naar een landschap dat zichzelf weerspiegelt. Het zijn de zoutvelden van Utah en de ijsvelden in Alberta, Canada.

Het landschap ademt een onheilspellende lading. In een volgend shot zit een dame met een wespentaille tegenover een man en een vrouw. Met de handen tussen een 'schroefbank' geschoven, worden zij met grote ringen om de polsen in de echt verbonden. Een vrouw (de dame?), het blote lijf gehuld in een glazen korf, wordt gepenetreerd. Duizenden bijen maken een aanzwellend concert dat overgaat in het underground-gebulder van een heavy-metal-zanger. Dan staan we in een verstild decor van een benzinepomp, de plek waar een dramatische ontknoping plaatsvindt van het verhaal: de moord door Gary Gilmore, die in 1976 een dubbelmoord pleegde en ter dood werd veroordeeld.

De Amerikaanse beeldend kunstenaar Matthew Barney (1967) heeft zich voor zijn film 'Cremaster 2' laten inspireren door het boek ('The executioner's song') dat schrijver Norman Mailer naar aanleiding van de tragedie schreef. In deze film speelt Barney zelf de moordenaar Gilmore. Schrijver Mailer speelt Gilmore's opa, die zichzelf verplaatst had in de magische ontsnappingskunstenaar Houdini.

Het feit dat deze film en zijn voorganger 'Cremaster 5' nu in een filmtheater worden vertoond, is bijzonder. Cultureel-festivalorganisator Impact had al vaker een verzoek aan galeriehoudster en coproducent Barbara Gladstone gedaan om 'Cremaster 2' te mogen vertonen. Iedereen had het over de films, maar niemand kreeg ze ooit eens te zien. Ja, eenmalig in het Boijmans Van Beuningen in Rotterdam, waar in 1995 'Cremaster 1' werd getoond, toen ook zijn grote parade werd gehouden. In 1999 vond in het Boijmans de première van 'Cremaster 2' plaats. 'Cremaster 5' was te zien op het Filmfestival Rotterdam (1997). Iedere vertoning ging gepaard met uitgesproken meningen van vóór- en tegenstanders, maar Barney liet zich niet tot veel uitspraken verleiden.

Seksualiteit, geweld en metamorfosen tussen de verschillende seksen zijn aanwezig in 'Cremaster 2', net als in Barney's sculpturen, performances en zijn eerdere films 'Cremaster 4, 1 en 5' (in die volgorde). Alleen geven de vele symbolen in 'Cremaster 2' een duidelijke bijdrage aan het verhaal, in tegenstelling tot de meer op zichzelf staande, ongrijpbare, beelden uit zijn eerdere werk. Zijn laatste film (gemaakt in 1999) is daarmee filmischer en toegankelijker geworden.

Naast de verhaallaag van de escapist Houdini, door wie Barney zich al eerder liet inspireren omdat die met zijn geest probeerde te ontsnappen aan aardse wetten, zijn alle symbolen verwijzingen naar het milieu van Gary Gilmore. Deze groeide op in Utah, de Amerikaanse staat die gesymboliseerd wordt door de bij. Zijn vader mishandelde hem en dat werd de grondslag voor zijn moordlust. In de film stapt Gilmore uit een auto die op het benzine-station gekoppeld is aan een raatvormige slurf, om de pompbediende koelbloedig te vermoorden. Vanuit een virtuele tabernakel, een tempel van de mormonen, klinkt orgelspel en zingt een koor. [Het hoofdkwartier van de Jezus Christus volgende mormonen staat in Salt Lake City in Utah. Joseph Smith, aan wie een boodschapper uit de hemel zou zijn verschenen, stichtte de Kerk in 1830.] In een volgende scène zit Gilmore in een kooi op een stier en wordt de arena in gedreven door Amerikaanse cowboys en de Canadese bereden politie. Daar laat hij het leven. Het zadel blijkt dan de 'Space-baarmoeder' uit de eerste scène te zijn, symbool voor de Amerikaanse viriliteit.

Toen Impact toestemming kreeg om 'Cremaster 2' te draaien, kregen ze er, zonder er om te hoeven vragen, ook nummer 5 bij. Deze film is een opera-spektakel met prachtige beelden en uitgewerkte fantasieën, waarin Ursula Andress (de Bond-girl uit 'Dr. No') als 'The queen of Chain' optreedt, een personage dat sterk doet denken aan de bijenkoningin uit 'Cremaster 2'.

Wie misschien een helder licht op de bedoelingen van de jonge kunstenaar kan doen schijnen is Jan Hoet, directeur van het Stedelijk Museum voor Aktuele Kunst in Gent. Zondag geeft hij een lezing bij de filmvoorstellingen, maar de kijker mag ook zijn eigen fantasie laten werken.

In filmtheater 't Hoogt in Utrecht 14 t/m 20 december: 'Cremaster 2' dagelijks, behalve woensdag, 20.30 uur, zondag extra voorstelling om 15.30 uur, 'Cremaster 5' dagelijks om 22.15 uur, zondag om 18.00 uur. Lezing Jan Hoet op zondag 17/12 om 17.00 uur.