Weg met de godsdienstvrijheid

recensie Schaf het recht op godsdienstvrijheid maar af. Tegenwoordig hebben we immers het veel bredere recht op vrijheid van meningsuiting. En wat is religie, in ieder geval vanuit de neutrale overheid gezien, anders dan een mening? Samen met andere rechten, zoals het recht om je uit te drukken zoals je wilt in kleding en handelen, en het recht je te organiseren en te vergaderen, bestrijken ze het hele gebied waarop het oude recht op godsdienstvrijheid betrekking had. Of niet?

Voor het recht op godsdienstvrijheid is zwaar gestreden. Miljoenen verloren het leven in de godsdienstoorlogen van de zestiende- en zeventiende eeuw. Het moorden kon alleen worden gestopt door een minimum aan individuele godsdienstvrijheid toe te staan -in Nederland in 1579 in de Unie van Utrecht, in Frankrijk in 1598 in het Edict van Nantes, in Duitsland een halve eeuw later. Het duurde nog eeuwen voordat het recht op godsdienstvrijheid was uitgegroeid tot de breedte zoals we die tegenwoordig kennen. Pas in de negentiende eeuw werd de overeenstemming bereikt dat het de taak van de overheid was het welvaren van het land te bevorderen, niet het verdedigen van een transcendente religieuze waarheid.

Maar nu het recht op godsdienstvrijheid in het Westen officieel gemeengoed is en het door de Verenigde Naties en door de meeste landen in de wereld wordt erkend, beleeft dit recht een crisis. Twintig specialisten peilen de problemen in een onlangs uitgekomen bundel. De vraag of het recht op godsdienstvrijheid in het geseculariseerde Westen misschien wel overbodig is geworden, is nog de minst ernstige uiting van de crisis.

Buiten het Westen wordt het recht op godsdienstvrijheid steeds minder erkend. Zo zien velen in Rusland dit recht als een westerse poging om Rusland een vrije markt van religies op te leggen. Net als in veel Arabische landen en in India, waar fundamentalisme een belangrijke factor is, ziet men religie als deel van de gemeenschappelijke identiteit. Mensenrechtenspecialisten zien vooral schendingen waar gelovigen van religie willen veranderen en waar vrouwen in naam van de religie worden onderdrukt.

Zo vanzelfsprekend als godsdienstvrijheid in het Westen is, zo bizar is ze elders. Theoloog A. Houtepen: ,,Een taxichauffeur in Bangalore of Madras is niet vrij om zijn gewoonte om bloemen te offeren voordat hij gaat rijden op te geven. Zijn klanten en zijn collega's kunnen in gevaar komen door zijn verwaarlozing van de religieuze plichten.'' Maar ook in het Westen is vrijheid van religie niet helemaal een vanzelfsprekende zaak. ,,Een Amerikaanse president die bekent een atheïst te zijn, riskeert uit het ambt te worden gezet.''

De verschillende auteurs signaleren dat het recht op godsdienstvrijheid ook in Europa steeds problematischer wordt. Door de toegenomen diversiteit op de religieuze kaart is het begrip godsdienst vervaagd, stelt jurist P. Vermeulen. Daardoor is het onduidelijk geworden wat als religie telt en wat niet. ,,Is satanisme een religie? Is scientology een kerk? Kan het gebruik van drugs in een ritueel gezien worden als religie? Is het dragen van een hoofddoek een geloofsdaad? Valt vrouwenbesnijdenis onder het recht op godsdienstvrijheid?''

Speciaal het multicultureel samenleven biedt problemen op het gebied van de zogenaamde gezinswaarden. Zaken waarover vroeger consensus bestond, worden nu op religieuze gronden ter discussie gesteld. Waarom zou een man niet met twee vrouwen mogen trouwen? Hebben orthodoxe gelovigen het recht hun kinderen eenzijdig op te voeden, en alles van hen weg te houden wat strijdig is met hun geloof?

Ook op de omschrijving van godsdienstvrijheid is op Europees niveau wel wat aan te merken. De Europese Commissie stelt dat het moet gaan om 'religie of geloof in een algemeen geaccepteerde vorm', en de Europese commissie voor de mensenrechten heeft het over religie of geloof -atheïstisch mag ook- 'met een coherente kijk op fundamentele problemen'.

In de beoordeling schuilt de willekeur.

Het gevaar dreigt dat onbekende minderheden achtergesteld worden, waarschuwen verschillende auteurs. Discriminatie wordt in Europa tegenwoordig gewoner, zoals in België, Duitsland, Frankrijk, Griekenland en Oostenrijk. In een aantal van deze landen zijn officiële informatiecentra opgericht om de bevolking te waarschuwen voor nieuwe religies en openbare zwarte lijsten opgesteld met de namen van de foute minderheidsreligies. De Franse lijst telt er maar liefst 179. Inleider Naber heeft het zelfs over 'een escalerend klimaat van intolerantie'.

De vijandige houding van overheden tegenover nieuwe religies zou te verklaren zijn uit een nieuwe band die de zieltogende kerken zoeken met de overheid, om zo competitie uit te sluiten. Vooral in Frankrijk is de toenadering spectaculair, al is het dubieus te veronderstellen dat die alleen hierom plaats heeft. Traditioneel zijn kerk en staat er streng gescheiden. Maar tegenwoordig zoekt de staat ethisch advies bij de kerk, en vraagt hij steun bij het -nieuw ingevoerde- godsdienstonderwijs. Verder zou de voorkeur voor seculier humanisme bij de meerderheid van de bevolking samen met door de eenwording van Europa oplevend nationalisme debet zijn aan de vijandigheid.

Het recht op godsdienstvrijheid wordt dus overal ter wereld nog met voeten getreden, en is ook op het continent waar het is uitgevonden nog geen vanzelfsprekendheid. Kan dat een legitimatie zijn voor het behoud van een apart geformuleerd recht op godsdienstvrijheid? Alleen jurist T. van Boven, die het voorwoord schreef, stelt dit. Hij beroept zich op de fundamentele opvatting van het leven die religie biedt. Die zou speciale bescherming verdienen. VU-professor B. Vermeulen gaat nog een stapje verder. Hij ziet in het juridisch over één kam scheren van religieuze en niet-religieuze overtuigingen een 'trivialisering van religie'. Zo wordt religie afgedaan als 'puur persoonlijke overtuiging' die gelijkwaardig is aan niet-religieuze overtuigingen.

Zulke godsdienstige arrogantie verdient dubbele bescherming, en valt daarom zowel onder 'vrijheid van godsdienst' als onder 'vrijheid van meningsuiting'.