KIOSK

recensie EEN DAVERENDE LOSSE FLODDER VAN RENü BOOMKENS

De wonderlijkste bijdrage is echter van René Boomkens, cultuurfilosoof, die een artikel over Plato's dialoog 'Symposion' schreef onder de titel 'Het feest van de filosofie'. In navolging van de Franse filosoof Michel Foucault (1926-1984) situeert de schrijver in het Athene van Socrates (vijfde eeuw voor Christus) de geboorte van 'een soort onderliggende wil tot waarheid, die tegelijkertijd een wil tot macht of beheersing is'. Met die wil tot waarheid heeft het Westen zich sindsdien onderscheiden, en de macht effende de paden voor wetenschappelijke veroveringen.

Socrates - in de verhalen van zijn leerling Plato - ging de stad rond en zette alle oude pachters van de waarheid zoals priesters, redenaars en artiesten met een mond vol tanden. Het meest gebeten was hij echter op de sofisten, wijsneuzen die redeneringen op bestelling leverden: goedgesneden argumenten om processen mee te winnen, een clientèle mee aan je te binden, om indruk te maken. 'Copywriters' dus. Socrates' campagne voor een zuivere waarheid viel volgens Foucault en Boomkens samen met het diskrediet waarin de 'knapenliefde' van die dagen geraakt zou zijn, en in 'Symposion' versterkte het pleidooi voor 'ware liefde' de zaak van de zuivere rede. 'De tekst rekende niet alleen af met de problematische erotische gebruiken van de Atheners, maar vormde tevens het startpunt van een tweeduizend jaar oude politiek van seksuele ascese en normalisering van de erotica tot heteroseksualiteit en huwelijksplicht.'

In 'Symposion' brengen Socrates en zijn vrienden om de beurt een toast uit op 'Eros' tijdens een drinkgelag. Als Socrates aan de beurt is laat hij zijn lof op de liefde zingen bij monde van een wijze toverkol die hij over het onderwerp uitgehoord zegt te hebben. In een vraag-en-antwoordspel tussen Socrates en Diotima van Mantinea vindt een geleidelijke verdamping van de liefde van lustobject tot Idee plaats, een procédé dat Plato wel vaker gebruikte. Nou, als je eenmaal van die Idee had geproefd, dan bliefde je al de lieve jongens niet meer. Dat is de strekking van de toast. Volgens Diotima volgens Socrates volgens Plato, volgens Foucault volgens Boomkens. Wellust week voor wetenschap en machtswil. Ruim baan voor de Idee! Hadden wij ons niet op het pad der deugd laten brengen door Socrates' goede voorbeeld, dan wentelden wij ons nog in alle onschuld tussen de schone knapen en mooie praatjes van de sofisten.

Toch zal de lezer van de dialoog geen spoor van het seksuele moralisme terugvinden waar Boomkens zich zo over opwindt, en 'de tweeduizend jaar oude politiek van seksuele ascese', zo die al bestaat, stamt evenmin uit 'Symposion' als het kwaad uit Eva's appel. Boomkens concludeert evenwel dat nu de oorzaak van de frustratie uit de doeken is gedaan 'we weer helemaal van voren af aan kunnen beginnen'. Met deze daverende losse flodder lijkt de schrijver de oerknal te imiteren waarmee volgens hem rond 400 voor Christus de gezellige mensengemeenschap uit elkaar vloog.

De wetenschap is natuurlijk ook niet de vrucht van Socrates' gelegenheidspraatje. Plato is maar een van de Griekse pleitbezorgers van ware kennis geweest, vooral van wiskundige, en tezelfdertijd een hinderpaal voor het proefondervindelijk onderzoek. Hij stond met zeker één been nog in de wereld van zielenkracht en machtsspreuken.

WETENSCHAP GEDIJT TUSSEN REALISME EN FANTASIE

De Utrechtse filosoof Henk de Regt zou met die tweespalt niet veel moeite hebben, blijkens het nogal sussende stuk dat hij schreef in Wijsgerig perspectief: 'Strijd om de grenzen van de wetenschap'. Het is een van vier artikelen in het tijdschrift over de demarcatie, al of niet, tussen wetenschappelijke en andere beweringen. Grensschermutselingen laaiden een paar jaar geleden weer eens op toen een Amerikaanse natuurkundige een zelfgeschreven onzin-tekst aan een filosofie-tijdschrift aanbood, dat het vervolgens serieus opnam. De bijdrage sloot naadloos aan bij de verzameling van 'verhalen over de werkelijkheid' waaruit het wetenschappelijk discours bestaat, volgens veel filosofen. De natuurwetenschappers haalden hun gelijk over de domme alfa's: 'Denken ze nu echt dat de wetenschap slechts één van de vele 'vertogen' is, en geen aanspraak mag maken op een bijzondere status? Dat het wereldbeeld van de Navajo-indianen gelijkwaardig is aan het natuurwetenschappelijk wereldbeeld?'

De Regt betwijfelt nu in zijn artikel dat wetenschappelijke ontwikkelingen zich altijd langs de lijnen van de rechte rede voltrekken. Hij werkt een negentiende-eeuwse controverse uit toen de fysici James Maxwell (1831-1879) en Ludwig Boltzmann (1844-1906) elkaar in de haren vlogen over de 'warmteleer'. Maxwell bleef met zijn theorie over het gedrag van gassen bij verwarming dicht bij het natuurkundig experiment, maar was niet in staat een aantal onverwachte consequenties te verklaren. Boltzmann kon die consequenties wel aanvaarden door een afwijkend moleculair model te veronderstellen. Maar zijn sprong in de verbeelding miste weer details uit de proef, die Maxwell onontbeerlijk vond.

Achteraf moeten wij vaststellen dat de combinatie van Maxwells realisme en Boltzmanns fantasie het succes van de warmteleer vormt. De voorkeuren van een wetenschapper voor deze of gene aanpak kunnen heel wel persoonlijk of ideologisch zijn. Met die originaliteit kan de wetenschap haar voordeel doen, zolang er overeenstemming blijft bestaan over een aantal basiswaarden. De Regt noemt 'nauwkeurigheid' en 'voorspellende kracht' als zulke voorwaarden voor een vruchtbaar debat tussen rivaliserende opvattingen. Zijn conclusie komt niet als een verrassing: 'Zoveel is duidelijk: of we wetenschap nu willen onderscheiden van pseudo-wetenschap, van filosofie, of van welke andere menselijke bezigheid dan ook, grenzen zijn niet scherp te trekken'.

Met dit zachtzinnige oordeel zijn we mijlen verwijderd van de monolithische voorstelling van de 'wil tot waarheid' die Boomkens in zijn lezing van 'Symposion' gaf. Wetenschap gedijt tussen noeste arbeid, bevlogenheid en een straatje om.