Acteurs hoeven geen tekst te hebben

recensie Tussen de spectaculaire animatiefilms en de gewelddadige Yakuza's viel één Japanse film in het 'No cherry blossoms'-programma van het Rotterdamse filmfestival juist op door de ingetogenheid. 'M/Other' van Nobuhiro Suwa neemt ruim twee uur de tijd om een jonge vrouw te volgen die onverwacht de zorg van het zoontje van haar vriend moet helpen overnemen.

De verlegen Suwa (39) is duidelijk wat onwennig onder de aandacht die hij bij de Nederlandse première van M/Other krijgt. In de verlaten hotellobby kijkt hij naar de mensen die er af en toe binnenrennen om mobiel te telefoneren en geeft beleefde maar korte antwoorden. Pas als er misverstanden over mogelijke invloeden op zijn film uit de weg moeten worden geruimd, raakt hij in zijn element.

,,Inderdaad hielden Mizoguchi en Ozu hun camera ook altijd op afstand, maar is dat typisch Japans? Met het uiteenvallen van het Japanse studiosysteem is de traditie van die regisseurs verdwenen. Mijn redenen om zo te filmen hebben weinig met hen van doen, hoewel ik in Mizoguchi's werk wel een verlangen voel om film vloeiend te laten verlopen, een verlangen dat ik deel.''

,,Ik denk niet dat close-ups zo belangrijk zijn. Natuurlijk is het gezicht het meest expressieve deel van een mens, maar wat je van gezichten leest is heel direct en individueel. Ik wil mijn personages laten zien in relatie met elkaar, en met de omgeving waarin ze leven.''

,,Bovendien dicteert een camera die dichtbij is de bewegingen van de acteurs; ze worden geremd door de gedachte buiten beeld te raken, of ze zijn bang onscherp te worden door een plotselinge ingeving.''

Ook de andere voorbeelden die worden genoemd, acteursregisseurs bij uitstek als John Cassavetes en Mike Leigh, wijst Suwa van de hand. ,,Jij noemt Maurice Pialat, ik begrijp dat wel, maar ik denk nooit aan zijn films tijdens de opnamen. Als er al één bron is waarnaar alle regisseurs teruggrijpen die hun acteurs vrij laten en hopen de verrassende momenten te vangen, dan is het Jean Renoir.''

Zelf denkt hij dat vooral zijn achtergrond als maker van korte experimentele films van belang is. ,,De invloed van de undergroundfilms van bijvoorbeeld Stan Brakhage, waar ik in mijn jeugd veel van hield, is inderdaad niet rechtstreeks te merken; de vervorming van het filmmateriaal, het voortdurende ingrijpen door de montage, dat ontbreekt nu juist helemaal in mijn werk. Toch denk ik nog iets van mijn vroegere enthousiasme te merken: de avant-garde heeft me geleerd heel concreet naar film te kijken. Ik zie geen fictieve personages, het draait bij mij om de persoonlijkheid van de acteur of de actrice.''

In een van de mooiste scènes uit 'M/Other' blijft de vrouw haar vriend eindeloos vragen: ,,Waarom heb je niet gezegd dat je je zoontje mee zou nemen?'' Het is niet duidelijk of de acteurs gewoon geen tekst meer hebben, of dat het de personages zijn die op een dood spoor zijn beland. De spontaniteit van de aan hun lot overgelaten acteurs lijkt Suwa's belangrijkste doel.

Hier stokt het gesprek. De vertaalster, die tot dan toe razendsnel vraag en antwoord heeft verbonden, blijkt geen Japans equivalent voor 'spontaniteit' te kennen. Gedurende een minuut zoekt ze samen met Suwa tevergeefs naar de juiste uitdrukking, en ook het vertaalcomputertje biedt geen acceptabele oplossing. Zegt het ontbreken van een goede vertaling van dit woord in het Japans iets over de cultuur?

,,Ja!'', antwoordt de Engelse vertaalster onmiddellijk, Suwa heeft echter zijn twijfels: ,,Je gebruikte het woord toch om een Japanse film te beschrijven?''

,,Toen ik 'M/Other' maakte ging het me in de eerste plaats om hoofdrolspeelster Makiko Watanabe, ik wilde per se met haar werken. Haar bewegingen en haar fysieke aanwezigheid staan centraal. Het eerste idee was een film over een moeder, maar omdat Makiko zelf geen kinderen heeft pasten we het scenario aan, alles moest zo dicht mogelijk bij haar leven blijven.''

,,Ik hoop dat haar reacties in heel herkenbare situaties op een microscopisch niveau een reflectie vormen van de dilemma's die een jonge Japanse vrouw kent, de keuzes tussen werk en kind bijvoorbeeld, want in Japan vallen die twee dingen zeker nog niet te combineren.''

Wanneer de dialogen niet vastliggen, de acteurs en de cameraman vrij zijn in hun bewegingen en zelfs het scenario door hen kan worden veranderd, wat is er dan nog voor een regisseur te doen?

,,Aanwezig zijn.''