Had de Balkan maar ergens anders gelegen

recensie Het zijn, schreef Misha Glenny een paar jaar geleden, van die feiten die de krant nooit halen. Dat Bulgarije tijdens de Tweede Wereldoorlog niet toestond dat 'zijn' joden werden gedeporteerd. Dat het Ustasha-regime van Ante Pavelic in diezelfde tijd niet de politieke aspiraties van de meerderheid der Kroaten vertegenwoordigde, maar er kwam dankzij de steun van de nazi's. Dat er tot die tijd geen sprake was geweest van massaal en massief geweld tussen Serviërs en Kroaten. Dat Roemenië in 1945 het enige land was op de Balkan waar nauwelijks steun bestond voor het communisme. Dat in Griekenland de communisten juist op grote aanhang konden rekenen. Dat de bevolkingen daar hun zin niet kregen omdat Stalin en Churchill al anders hadden beslist. De Britse journalist wil maar zeggen: het is tijd voor een kritische beschouwing van de westerse vooroordelen over de Balkan. En van de rol die de grootmachten daar in het (recente) verleden hebben gespeeld.

In 'The Balkans, Nationalism, War and the Great Powers' vertelt Glenny nauwgezet de geschiedenis van het gebied met de chronisch slechte naam. Als weinig anderen is de voormalig Oost-Europa-correspondent van de BBC met de regio vertrouwd. Eerder beschreef hij in 'The Rebirth of History' de omwentelingen in Midden- en Oost-Europa. En zijn 'Fall of Yugoslavia' was een van de eerste, en nog steeds een van de beste analyses van het uiteenvallen van Joegoslavië.

Deze twee boeken namen echter het heden als uitgangspunt. Het verleden was er ingenieus doorheen gevlochten. 'The Balkans' is veel meer een 'klassiek' geschiedenisboek. Glenny begint bij de Servische opstand tegen het Ottomaanse bewind in 1804 om, na ruim 600 pagina's, uit te komen in 1999 bij het Kosovo van na de Navo-bombardementen. Ondertussen probeert hij een verklaring te vinden voor de bepaald onfortuinlijke geschiedenis van die 'ellendige landjes op het Balkanschiereiland', zoals een Amerikaans journalist ooit schreef.

Een makkelijk antwoord is er niet. Dat kan ook niet: Glenny verzet zich juist heftig tegen eendimensionele verklaringen en beschrijvingen waarin de Balkan wordt voorgesteld als strijdtoneel van primitieve wezens aan wie de hogere waarden van democratie en naastenliefde niet zijn besteed.

Wees gerust: Glenny vervalt niet in het andere uiterste, zoals sommige auteurs die met de belegering van Sarajevo, in Bosnië een democratische, multi-etnische, multiculturele idylle verloren zagen gaan. Hard en moeilijk was het leven doorgaans, zeker voor plattelandsbewoners, tot voor kort de meerderheid van de bevolking.

Glenny wijst op de scherpe tegenstellingen tussen stad en platteland en de systematische verwaarlozing van de boeren door de eigen lokale elites (het communisme sloot wat dat betreft slechts aan bij een al langer bestaande traditie). De agrarische samenlevingen op de Balkan waren slecht toegerust om het gedachtegoed van de Verlichting op te nemen.

En had de Balkan nou maar ergens anders gelegen! Want de regio had ook nog de pech dat de grootmachten zich om de haverklap met haar bemoeiden. ,,Er zijn weinig gebieden in de wereld waar de geografie de geschiedenis zo diepgaand heeft beïnvloed als het Balkanschiereiland.'' De Balkan lag op het snijvlak van elkaar beconcurrerende imperia. En dat heeft hij geweten. Voortdurend werd er, in Berlijn, Londen, Parijs, Moskou, Washington, Wenen en Istanbul, over, maar zonder hem beslist. De belangen van de Balkanbewoners speelden maar een bijrol.

Glenny heeft tal van voorbeelden: van de onafhankelijkheid van Griekenland in 1830 - waarover in Londen werd beslist zonder dat er ook maar een Griek aanwezig was - via het Congres van Berlijn in 1878 - waar, om maar een voorbeeld te noemen, Montenegro te horen kreeg dat het geen eigen vloot mocht hebben - tot aan het Verdrag van Jalta in 1945, waar de landen 'in het midden van Europa' tussen Oost en West werden verdeeld.

Voor Glenny is de jongste bemoeienis van het Westen met de Balkan - de interventie in Kosovo - géén breuk met dat verleden. Nog niet, althans. ,,Als het enige resultaat is dat Milosevic' Servië uit Kosovo is gejaagd, kan de Navo nauwelijks een morele of politieke overwinning claimen.''