'Ik ben een gewone vrouw uit Tucamán'

recensie Mercedes Sosa: ,,Als God de liefde tussen Willem-Alexander en Maxima wil, mag die niet verloren gaan''.

Als je, zoals de Argentijnse zangeres Mercedes Sosa, op een warme nazomeravond mag optreden in een openluchttheater vlakbij het geweldige Rome, hoe kun je dan op dat podium toch verlangen naar enig andere stad, laat staan ééntje die een oceaan verderop ligt? Maar toch bezingt de zwierende Sosa in deze velden haar thuishaven Buenos Aires met zoveel vervoering, dat de Italiaanse hoofdstad wordt teruggebracht tot een provinciestadje.

,,Ik kan niet ontkomen aan de Argentijnse melodieën'', zegt Sosa (65) een dag later in haar Romeinse hotel. ,,Die geweldige componisten zijn daaraan schuldig, net als het publiek, dat vaak grotendeels uit Argentijnen bestaat. Een artiest moet zijn volk nu eenmaal volgen en behagen.''

Het is aangenaam in Hotel Eden, vlakbij het park Villa Borghese en de Spaanse trappen. Acteur Harrison Ford bracht hier met zijn gezin de paasdagen door, Matt Damon verbleef in Eden tijdens de filmopnames van 'The talented Mr Ripley'. Wat status betreft hoort Sosa thuis in dat rijtje namen: op haar eigen continent staan weinig zangeressen hoger in aanzien dan zij. Wie de hotelsuite binnenkomt, gaat op audiëntie bij een Zuid-Amerikaanse koningin, maar dan wel een bij wie je gezellig mag aanschuiven. Haar 'hofdames' dragen bezorgd kopjes thee en omslagdoeken aan, niet zolang geleden leed de forse maar kwetsbare Sosa nog aan een spierziekte. Ze is allang blij dat ze weer kan optreden, en persoonlijke projecten mag uitvoeren, zoals nu de nieuwe cd 'Misa Criolla', die naast die katholieke mis van componist Ariel Ramirez ook zijn 'Navidad Nuestra' bevat. ,,Ik herinner me dat ik als klein meisje een kerk vol kaarsen binnenliep. Maria, die op de vlucht sloeg om haar kind te redden, keek me vanaf de muur geschrokken aan. Dat beeld is in mijn hoofd verbonden met het geboorteverhaal 'Navidad Nuestra'. Sinds ik in 1994 de klassieke volksmis 'Misa Criolla' (uit 1964) in de buitenlucht zong, met een koor van vijfhonderd stemmen, wilde ik ook dit werk opnemen.'' Sosa zit boordevol muziek: in elk antwoord duikt wel een zangfragment op. Moeiteloos vult haar stem de ruime suite.

Het was diezelfde stem waarmee 'La Negra Sosa', dochter van een loonwerker en wasvrouw, in de jaren zestig doorbrak. Als radiozangeres kwam ze in haar geboorteplaats San Miguel de Tucamán, cultureel hart van noord-westelijk Argentinië, in aanraking met La Nueva Canción, een groep kunstenaars die de traditionele poëzie en folklore verkondigden. Niet langer bezongen die volksmelodieën de romantiek van het landleven, de teksten stelden armoede, geweld en mensenrechten aan de orde. ,,We noemden het geen protestliederen, maar eerlijke liederen.'' Sosa bouwde binnen de Nueva Cancion een klassiek repertoire op. De warme altstem, die zo eenvoudig boven een orkest kan uitstijgen, bereikte al snel een groot publiek.

Maar terwijl de situatie in Argentinië eind jaren zeventig onder het generaalsbewind verhardde, werd het moeilijker om de kritische songs te blijven vertolken. Tijdens een concert in La Plata werd Sosa, net als haar zoon en het publiek, gearresteerd. Midden op het podium werd ze gefouilleerd door een politieagent, die haar vervolgens vroeg: ,,Vergeef me Dona Mercedes, dit is me bevolen.'' Toen de regering haar concerten in 1978 per decreet verbood, vluchtte Sosa voor drie jaar naar Europa. Tijdens haar ballingschap leerde ze veel andere muzikanten kennen en trad ze onder meer op in Amsterdam. Maar tegelijk was ze diep ongelukkig, vertelt ze. ,,Wat je wilt meenemen past niet in de koffer, zoals de geuren en het licht van het land. En omgekeerd zou je de pijn en de dood die in je hoofd blijft rondhangen liever thuislaten.''

Het was uit angst, meent Sosa, dat haar muziek toen werd verboden. ,,Ook nu nog weten machthebbers dat ze rekening met me moeten houden. Niet als artiest, maar als vrouw en mens.'' Want na haar terugkeer begon Sosa aan een zegetocht, waarop ze ondanks alle regionale verschillen in heel Latijns-Amerika als heldin werd ontvangen. ,,Ik richt me altijd op het hele continent. Het maakt niet uit waar de mensen wonen.'' 'Sera posible el sur', vroeg ze zich af in het gelijknamige lied uit 1985: zal Zuid-Amerika ooit een eenheid worden? Natuurlijk kan dat nog, zegt Sosa. 'Todo cambia' (alles verandert) zong ze in de jaren tachtig, en dat gebeurde toen ook. ,,De politiek veranderde inderdaad. Alleen het publiek blijft even conservatief en hoort nog het liefst de muziek uit die dagen, zoals 'Todo cambia' en 'Todavia cantamos'. Voor al die mensen drukken de liederen het gevoel uit dat die tijden niet mogen terugkeren.''

Alles verandert, maar nog altijd speelt de junta van toen een rol in Sosa's leven. Hoe denkt ze nu over de relatie tussen prins Willem-Alexander en Maxima Zorreguieta, dochter van Jorge, die minister van landbouw was tijdens het bewind eind jaren zeventig? Zou het stel mogen trouwen? ,,Ik kreeg kippenvel toen ik het hoorde'', zegt Sosa. Dan resoluut: ,,Als die twee van elkaar houden, moeten ze trouwen. Maxima is geen minister van landbouw geweest en mag niet gestraft worden. Kinderen hebben niets te maken met de fouten van hun ouders, en omgekeerd. Als God de liefde tussen Willem-Alexander en Maxima wil, mag die niet verloren gaan.'' Kan koningin Beatrix bij een huwelijksfeest gaan dineren met vader Zorreguieta? ,,Als de prins met Maxima trouwt is dat geen algemeen pardon voor het regime. Ach, ook toen heeft de Argentijnse ambassadeur een bezoek gebracht aan de koningin. Overal wint het protocol, nergens is onschuld.''

,,Argentinië mag niet opnieuw in zo'n donkere tijd belanden'', zegt Sosa met tranen in haar ogen. ,,Nog altijd zet ik me daarvoor in, en de laatste jaren is dat gevoel alleen maar sterker geworden. Mijn moeder was zeer katholiek, maar ik heb me op jonge leeftijd van het geloof verwijderd. Tijdens mijn ziekte voelde ik me zo alleen. Toen arriveerde er in Buenos Aires plotseling een kaart van een Nederlands jongetje, dat het zo jammer vond dat ik het concert had moeten afzeggen. In die periode gaf ik me weer over aan het geloof. Nooit mag je de ogen sluiten voor armoede, voor kinderen die in de steek worden gelaten.''

In 1996 kreeg Mercedes Sosa de prestigieuze Unesco-award. ,,Het is nog steeds een enorme eer. De prijs brengt veel verantwoordelijkheid met zich mee. Ik wil eraan bijdragen dat Noord en Zuid meer begrip voor elkaar krijgen. En mocht dat te ambitieus zijn, dan is het sowieso goed geweest dat de prijs naar een vrouw ging. Bovendien ben ik geen multimiljonaire, maar een gewone vrouw uit Tucamán. Hopelijk straalt dat ook al een boodschap uit.''