Ontheemde Othello leert Van der Ploeg de les

opinie Een witte Othello en een donkerhuidige Jago. Bij het Onafhankelijk Toneel zijn de rollen omgedraaid. En dat is goddank geen gekunstelde variant op het ongelukkige begrip allochtonentheater. Het is een artistieke keuze.

Jaren voordat staatssecretaris Van der Ploeg van cultuur van het bestaan zelfs maar het minste vermoeden had, verdiepte theatermaker Gerrit Timmers zich al in intercultureel theater. Met in Marokko aangetrokken beroepsacteurs maakte hij twee toneelbewerkingen van Arabische teksten, 'De beschaving, mijn moeder' en 'A love story', om enige vertrouwdheid met hun cultuur te kweken. Tot plezier van het deels Arabisch sprekende publiek.

Na vijf jaar vond hij het tijd om de speelruimte op te rekken. Gekozen werd voor een westerse klassieker als Shakespeare's 'Othello' en de Marokkaanse spelers werden gemengd met in Nederland wonende Arabische acteurs. In zo'n gezelschap zou 'de Moor' geen aparte positie innemen, wel een Nederlandse acteur in de titelrol. 'De Moor' is hier 'die bleke Hollander' en het effect is confronterend.

De redeloze jaloezie waartoe Othello zich laat opzwepen door Jago's insinuaties over Desdemona's ontrouw, is niet meer de blinde nijd van een vreemde die minder nuchter op dergelijke laster reageert dan wij westerlingen (denken dat wij) zouden doen. Hier zien we éeé van ons als eenling, als buitenstaander in een wereld waarvan hij de taal niet machtig is, noch de zeden en gewoontes kent. Het maakt hem kwetsbaar, onzeker en dus zeer vatbaar voor argwaan. Zo gemakkelijk is een mens in een geïsoleerde positie te bespelen. Niet zijn karakter of cultuur, maar de situatie maakt Othello tot gevangene van list en twijfel.

De voorstelling maakt het publiek er van bewust hoe bepalend onwillekeurige identificatie kan zijn bij het beoordelen van gedrag. Pikant te bedenken dat Marokkaanse toeschouwers nu op 'onze' manier tegen Othello aankijken. Een theatraal middel bij uitstek als de taal zet de situatie op scherp.

In deze O.T.-versie speelt 'Othello' in een tegenwoordige tijd en is de titelheld een westerse generaal die door de Arabische wereld is ingehuurd om een intern conflict ('Desert Storm'!) te beslechten. Er wordt Arabisch gesproken, alleen met Othello onderhoudt men zich noodgedwongen in het Frans. Het maakt de omstandigheden voor hem nog minder beheersbaar. Als bijvoorbeeld Desdemona zich van hem tot vertrouwelinge Emilia wendt, gaat zij als vanzelf over op het Arabisch. Zelf verliest Othello na zijn eerste verwarring over Jago's verdachtmakingen allengs de greep op de voertaal, en hakkelt er steeds meer Nederlands tussendoor. Boventiteling houdt het publiek bij de les, wat iets afleidt, maar je tegelijk verrukt met beeldspraken die Shakespeare zelf hadden plezierd.

Timmers heeft de voorstelling speels en simpel vormgegeven. Polaroidfoto's en videofilmpjes in de vensteropeningen van een wachthuisje die 'Othello' nadrukkelijk in het heden trekken, zijn best grappig, maar voegen in feite niets toe aan de handeling. Mooier zijn de eenvoudige lappen waarmee in een handomdraai een straatscène in een paleiselijke ambiance kan veranderen. Die eenvoud doet Shakespeares tekst meer recht en past beter bij de speelstijl. In een mengeling van uitbundige pathetiek en versoberde gebarentaal gaan sporen van het op Arabische marktpleinen zo populaire verteltheater en hedendaagse spelopvattingen een prikkelend verbond aan.

Temidden van het wisselende acteerniveau is Hassan El Fad als Jago een ware ontdekking. Het vileine gemak waarmee hij het publiek bij de intriges betrekt én inpakt, is adembenemend. Daar kan Bert Luppes als Othello niet tegenop. Binnen het van bravoure blakende Arabische ensemble lijkt hij als acteur al even ontheemd als zijn personage. Ook in dat opzicht is dit een heel bijzondere 'Othello', als onverhuld kijkje in de klippen van intercultureel theater. Van der Ploeg zou ervan kunnen leren dat niet trendy richtlijnen zo'n nieuwe theatervorm kunnen afdwingen, maar alleen de wezenlijke interesse van een theatermaker zelf.