Een kruisweg voor elke gezindte

recensie Al vanaf zijn negende is Dennis aan de drugs; nu is hij van onbestemde leeftijd, seropositief. ,,Je stuitert door het leven.''

Moeder Marian moest maar accepteren dat zij Cynthia niet kon vasthouden, maar die laatste dagen van haar aan aids stervende dochter beleefde zij met háár moeder erbij intens mee. Zij vertelt en een niet nader genoemd manspersoon knikt instemmend.

Caféhouder Paul en journalist Casper hebben samen de beroemde voettocht naar Santiago de Compostela volbracht -dorst en duur, hitte, regen, een rugzak die gaande de dag zwaarder wordt, ergernissen over en weer.

De komende drie zondagavonden zijn zij achtereenvolgens de hoofdpersonen in een televisieserie die nog tot en met Pasen, 23 april, doorloopt: '14 + 1 staties, ecce homo, in het RKK/KRO programma 'Nachtgedachten', telkens rondom middernacht.

De rode draad vormt de 'Kruisweg', met zijn 14 staties. Bijna in elke rk kerk tref je ze aan langs de wanden, bij voorkeur zeven om zeven, nummer 1 vanaf het hoofdaltaar gezien vooraan rechts aan de zijwand en nummer 14 links vooraan. De kruisweg volgt het lijdensverhaal van Jezus vanaf het moment dat Pilatus hem ter dood veroordeelt (1) tot en met het moment van de graflegging (14). Voor statie 15 -opstanding, verrijzenis- kan er een plek zijn, maar vaak blijft het bij 14: de aandacht op het lijden. De staties zijn deels aan vrome tradities ontsproten, niet aan het bijbelse verhaal. Zo reppen de evangeliën niet van driemaal vallen (statie 3, 7, 9), niet van de heftige ontmoeting van zoon en moeder (4de statie), niet van Veronika en haar zweetdoek (6de statie).

Onderbetaalde kunstenaars en goedbedoelende huisvlijt-artiesten hebben zich met meer en vooral met minder succes op de taferelen uitgeleefd. De kunst heeft wellicht in de vorige eeuw zijn hoogtepunt gekend met veel gipsen reliëfs, naar de mode sentimenteel aangedikt. Maar ook in de afgelopen eeuw zijn kruiswegen vervaardigd, van traditioneel tot schokkend, modern, eigenzinnig.

De kruisweg is in het klein en in het haalbare een pelgrimage langs de Via Dolorosa in Jeruzalem. Privé, maar ook in een gemeenschappelijke godsdienstoefening in de lijdenstijd schuifelde men van statie tot statie. Telkens werd het afgebeelde met woorden nog eens ingeprent, gretig voegde men smeuïge details toe aan het sobere evangelieverhaal. ,,Daar rukken ze hem de kleren van zijn goddelijk lichaam en staat hij, naakt, ten spot voor de honderden omstanders.'' ,,Een spijker priemt op zijn pols, een hamerslag, nog een. De moordenaars ter linker- en rechterzijde schreeuwen en vloeken. Maar de Heiland zwijgt en bidt.'' Aldus geput uit oude herinneringen.

En toepasselijke overwegingen wekken op tot inkeer en rouwmoedigheid: ,,Haar zoon is gewond; en wij blijven op afstand staan, laf, en verzetten ons tegen Gods wil.'' ,,Jezus valt door het gewicht van het hout. Wij vallen door de aantrekkingskracht van de aardse dingen.'' ,,Met Jozef van Arimatea zal ik het kruis beklimmen. Ik zal met het vuur van mijn liefde het koude lichaam omarmen, ik zal hem van de spijkers ontdoen met mijn eerherstel en verstervingen...'' (uit 'De Kruisweg' van de zalige Josémaria Escrivá, stichter van het Opus Dei).

Dat, in variaties, is de kruisweg, vanouds ook omspeeld door de middeleeuwse hymne Stabat Mater ('Onder het kruis stond de moeder...'), muzikaal vereeuwigd door Pergolesi, Boccherini, Scarlatti, Rossini, Dvorak en Poulenc. Niet te vergelijken overigens met de ingehouden gregoriaanse melodie waar de gelovigen zich in de kerk mee behielpen. Het Stabat Mater is een uitgesponnen gedicht rondom dat zinnetje: Wie zou niet wenen bij het zien van Christus' moeder in zulk een pijn? Maria als de eigenlijke hoofdpersoon van het drama.

Maartje Nevejan, actrice en programmamaakster, en Monique Mulder, multimedia-kunstenaar, hebben voor hun '14 + 1 staties' ver afstand genomen van de oude kruisweg-concepten, het gips, de larmoyante vroomheid, de bloederige romantiek, het bedwelmende Stabat Mater. In Nevejans kruisweg anno 2000 snijden flitsen van moderne vormgeving van de statie, zoals die van Aad de Haas, onnadrukkelijk even door het beeld. In de gesproken teksten komt in enkele afleveringen het klassieke lijdensverhaal nog wel ter sprake, meer of minder zijdelings, in andere helemaal niet. Waar het wel gebeurt, zoals in de eerste -al uitgezonden- aflevering, gaat het prompt mis: gedachteloos legde de hoofdpersoon de schuld van de veroordeling bij de joodse priesters en farizeeën, pleitte Pilatus vrij -wat tegenwoordig theologisch niet meer correct is.

De rode draad met de Via Dolorosa of met de staties van Jezus' kruisweg wordt niet strak vastgehouden of wordt vooral doorgesponnen naar lijden op aarde in de breedte -een 'kruisweg' voor elke gezindte.

Het is een moedige poging van nota bene RKK/KRO om voor de stemmige bezinning in de lijdenstijd (plus zeven weken) met iets nieuws te komen. En de maaksters hebben, niet geplaagd door gefixeerde voorstellingen, hun fascinatie voor het thema en hun hoofdpersonen willen overbrengen. Geslaagd? Zie maar zelf. Voor mijn broodnodige meditatieve rust verveelt een uurlang 'Stabat Mater' van Rossini niet, maar is tien minuten eentonige treurigheid van de verslaafde Dennis al rijkelijk lang. En twee lichtvoetige pelgrims naar Santiago brengen mij met hun zware tocht niet dichter bij Simon van Cyrene (5de statie) dan Bachs bas-aria Wird mir mein Leiden einst zu schwer, zu schwer, zu schwer...''