Keurig diplomaat blijkt meesterspion

recensie George Kennan is decennialang het ideologische brein geweest achter de Amerikaanse buitenlandse politiek jegens de Sovjet-Unie. Hij was auteur van het langste en misschien ook wel het belangrijkste telegram uit de geschiedenis van de Amerikaanse buitenlandse dienst dat op 22 februari 1946 vanuit de Amerikaanse ambassade in Moskou naar Washington gestuurd werd. Op basis van dit telegram, dat Kennan onder het pseudoniem Mr. X schreef, veranderde de aard van de Amerikaanse buitenlandse politiek blijvend.

Waar de regeringsleiders van de grootmachten in 1945 op de conferenties van Jalta en Potsdam nog de indruk hadden gevestigd dat zij met elkaar samen wilden werken, zorgde Kennans epistel ervoor dat de Amerikaanse diplomatieke dienst ervan overtuigd raakte dat de Russen een ware bedreiging voor Amerika vormden. In het telegram betoogde Kennan dat Stalin en consorten fanatiek de overtuiging waren toegedaan dat zij met het Westen niet tot een vergelijk konden komen en Amerika vernietigd moest worden. Kennan schreef dat de Russische angst voor het Westen voortkwam uit een minderwaardigheidscomplex dat de tsaren er al toe had gedreven hun rijk te isoleren. Amerika diende volgens hem een diep wantrouwen jegens de Sovjet-Unie te koesteren.

Zoals bekend maakte Kennan na 1946 carrière als diplomaat, wetenschapper en publicist. Hij bekleedde verschillende hoge posten bij het Amerikaanse ministerie van buitenlandse zaken, was hoogleraar aan de universiteit van Princeton en werd in 1988 door Gorbatsjov in Washington genoemd als een van de belangrijkste Amerikaanse diplomaten. In 1994, ter gelegenheid van zijn negentigste verjaardag, werd Kennan vereerd met een bezoek van Madeleine Albright. Voor menigeen geldt Kennan nog steeds als een van de belangrijkste commentatoren van de Amerikaanse buitenlandse politiek.

Velen zullen dan ook verbaasd zijn over de onthullingen die Peter Grose in zijn 'Operation Rollback' over de diplomaat doet. Op basis van onderzoek in Amerikaanse en Russische archieven toont de auteur aan dat achter Kennans façade van theoreticus en ideoloog een spion schuilging die zijn weerga niet kende. Als diplomaat hield Kennan zich actief bezig met het opzetten van Amerikaanse undercover operaties in Oost-Europa. Hij zorgde ervoor dat dissidenten, auteurs, toneelspelers of andere cultuuroverdragers financieel gesteund werden, gebruikte zelfs geld dat gereserveerd was voor de uitvoering van het Marshall Plan voor de organisatie van spionnennetwerken in Oost-Europa.

Kennan bleek zich ook actief te bemoeien met het zoeken naar groeperingen die aangezet konden worden tot protest tegen het communistische regime. Het zijn acties die we van een objectieve hoogleraar internationale betrekkingen niet verwachten. Natuurlijk doen deze handelingen niets af aan de diepzinnige publicaties die Kennan schreef over de Amerikaanse diplomatie. De ontdekking van Grose zet echter wel de geloofwaardigheid van Kennan op het spel. Wat voor waarde heeft bijvoorbeeld nog zijn les dat 'Amerikaanse presidenten in hun buitenlandse beleid helaas rekening moeten houden met de wensen van extreem-rechts', terwijl hij met zijn acties in Oost-Europa zelf de personificatie van de verlangens van rechts was?

Kennans visie op de Amerikaanse buitenlandse politiek vormde ook de basis voorde Amerikaanse politiek in Zuidoost-Azië. Bijna algemeen luidt de opvatting dat het Amerikaanse debacle in Vietnam toe te schrijven is aan de clandestiene operaties die tijdens het bewind van Kennedy plaatsvonden. Maar er is goed nieuws voor de Kennedy-adepten. In 'American Tragedy-Kennedy, Johnson and the origins of the Vietnam War' betoogt de historicus Paul Kaiser dat de Amerikaanse binding met Vietnam juist tijdens de regeringen-Eisenhower en -Johnson totstandkwam. Kennedy trof volgens hem geen blaam omdat hij terughoudend reageerde op verzoeken van de Amerikaanse legerleiding in Zuid-Vietnam in te grijpen.

In tegenstelling tot Eisenhower en Johnson was JFK minder gevoelig voor het diplomatieke establishment dat onder andere door Kennan aangevoerd werd en aandrong op meer Amerikaanse activiteiten in de regio. Welke waarde aan Kaisers onderzoek dan ook gehecht kan worden, zeker is dat de Kennedy-fanclub in Nederland dit soort berichten graag als de historische waarheid verwelkomt. Op 9 september organiseert de vereniging in het Bakkershuis te Haaksbergen weer een bijeenkomst ter nagedachtenis aan JFK. Het programma bevat zelfs een bijna sacrale Kennedy-mars door de hoofdstraat van het Veluwse dorp. Het zal toch niet zo zijn dat het genootschap, zonder het te weten, gesponsord wordt door de geheime Amerikaanse dienst?