Onsterfelijkheid door orgaanhandel

recensie Een opera over een handelaar in organen. Moderner kon De Nederlandse Opera de eenentwintigste eeuw niet ingaan. De zoektocht naar onsterfelijkheid inspireerde componist Guus Janssen tot de opera 'Hier°', die vrijdag in Amsterdam in première gaat.

'Eigenlijk is het onmogelijk om na 'Noach' en 'Hier°' ooit met een derde opera te komen', concludeert Guus Janssen. ,,'Noach' had de ambitie om opnieuw te beginnen en heerser op aarde te zijn. Hier°'s diepste wens is het juist om zowel op aarde als in de hemel voorop te lopen. Hij wil bij wijze van spreken in de hemel een kopje thee drinken, om daarna weer terug te kunnen keren naar de mensenwereld. En dat voor altijd.''

,,Wat voor thema kun je daarna nog in een opera behandelen? Een overtreffende trap lijkt mij uitgesloten.'' Hij lacht en voegt daaraan toe: ,,Misschien is dat helemaal niet zo erg. Twee opera's zijn voorlopig meer dan genoeg. Ik wil graag weer gewone composities schrijven. Ik heb tweeënhalf jaar in 'Hier°' zitten. Het is erg leuk om zo'n megaproject te doen, maar ik heb ook andere ambities. Er zijn zoveel mensen en ensembles die willen dat ik stukken voor ze schrijf. Dat doe ik ook graag.''

We praten over 'Hier°', Janssens tweede opera, die hij evenals zijn succesvolle eersteling 'Noach', schreef op een libretto van Friso Haverkamp. Vrijdag gaat 'Hier°', in een regie van Pierre Audi, in première in de Amsterdamse Stadsschouwburg. 'Hier°' met een nulletje achter het woord betekent: 'Hier tot de nulde macht'. Dat nulletje is symbolisch, want Hier°'s grootste wens is onsterfelijkheid.

Het bereiken van dat doel wordt hem makkelijk gemaakt als de stad Amsterdam hem, in het verlangen naar een soort eeuwige roem, de opdracht geeft een nieuwe Gouden Eeuw voor de stad te verwezenlijken. Hier° bestiert een wereldwijd imperium in organenhandel en richt zich daarmee al op levensverlenging. Daardoor komt hij ook regelmatig in China: ,,Het land'', meent Janssen, ,,dat tegenwoordig voorop loopt in de organenhandel; wat je wilt hebben, kun je daar krijgen.''

Als Hier° in China de Heilige Drie-eenheid ontmoet, beschouwt hij dat als zijn grote kans om zijn doel te bereiken. Daarbij blijft het niet in de opera. ,,Net als Hier°'', vertelt Janssen, ,,hebben zijn zaakwaarnemer Doodeheefver en zijn minnares Schoontje een geheime agenda. Doodeheefver wenst onsterfelijkheid vanuit een rotsvast vertrouwen in de wetenschap. Hij wil zichzelf door kloontechnieken vereeuwigen. Schoontje doet haar eigen poging onsterfelijk te worden. Aanvankelijk is dat strikt lichamelijk: zij wordt eindeloos verbouwd en verjongd. Na een tijdje ontdekt ze dat de uiterlijke verbouwingen er afschuwelijk uitzien en vindt er een verinnerlijkingsproces plaats. Hier° doodt zowel Doodeheefver als Schoontje zodra hij hun ambities ontdekt, want die stroken niet met die van hem. Aan het slot van de opera verschijnt Schoontje als Maagd van Amsterdam in een poging opgenomen te worden in de Heilige Drie-Eenheid. Die Drie-Eenheid zou dan een vier-eenheid worden.''

In Janssens opera 'Noach' volgde het verhaal in grote trekken bekende paden, namelijk die van het Bijbelse verhaal. De vele bizarre elementen in 'Hier°' zijn echter evenzeer gebaseerd op de geschiedenis. Janssen: ,,Alle ingrediënten in 'Hier°' zijn echt gebeurde zaken, die in de opera in andere verbanden worden geplaatst. Zo is er een Maagd van Amsterdam geweest, waren er in Amsterdam Mariaverschijningen, en is er een orthodox-roomse beweging die de Maagd Maria wil opnemen in de Heilige Drie-eenheid. Ook de andere ingrediënten hebben hun gelijken. Het Geheugenpaleis, waarin Hier° woont, is bijvoorbeeld het Paleis voor Volksvlijt, dat ooit op het Frederiksplein stond.''

'Hier°' wordt uitgevoerd door Het Paleisorkest, waarin de alerte bezoeker talloze gezichten zal herkennen uit het Nieuw Artis Orkest van 'Noach', waaronder de componist achter de piano. Dat orkest bestond uit musici uit de geïmproviseerde en nieuwe muziek, aangevuld met Tuvaanse boventoonzangers. In het Paleisorkest zitten geen Tuvaanse zangers, maar vijf Chinese musici. En de vocale bezetting telt drie Chinese sopranen, net als de musici afkomstig uit de Dalian Beijing Opera Troupe. De drie sopranen vertolken de Heilige Drie-Eenheid. Andere hoofdrollen worden verzorgd door de zangers Hubert Claessens (Hier°), Monique Krus (Schoontje), Jaco Huijpen (Doodeheefver), Caren van Oijen en Roger Smeets (Amsterdam) en de acteur Huib Rooymans (Witte Schaduw van de Heilige Drie-Eenheid). Daarnaast werkt het koor Cappella Amsterdam aan de productie mee.

Janssen is iemand die zich bij voorkeur zowel beweegt in de gecomponeerde als de geïmproviseerde muziek. In 'Noach' en in de eerder uitgevoerde try-outs van twee delen uit 'Hier°' ('Hong' en 'Tong') werd daarom ook veel geïmproviseerd. In de uiteindelijke versie van 'Hier°' is de improvisatie echter fors teruggesnoeid.

De geplande lengte van de opera schommelde tussen de drie uur (Haverkamps wens) en twee keer vijftig minuten (de lengte van Noach). Omdat het libretto van 'Hier°' lijviger is dan dat van 'Noach', kwam Janssen uiteindelijk uit op twee uur. Pierre Audi stelde toen dat je 'Hier°' beter niet kon onderbreken. ,,Hij vond dat het verhaal van 'Noach' bekend mocht worden verondersteld, waardoor een pauze geen inbreuk was, maar dat dat bij 'Hier°' lastiger was. En twee uur was te lang voor een voorstelling zonder pauze. Om niet in het vlees van het verhaal te schrappen, heb ik vooral in de improvisatie gesneden. Er is nog wel wat overgebleven, maar minder dan ik graag had gezien.''

Janssen haast zich daaraan toe te voegen dat het nog allerminst zeker is dat de opera, zoals die nu in de Stadsschouwburg gebracht wordt, de definitieve versie is. ,,Het kan best zijn dat de partituur er uiteindelijk heel anders uitziet. Ja, ook met meer improvisatie.''