'Bijlmer Opera' laat zich meer beleven als geschiedkundige documentaire

recensie 'De Bijlmer Opera' is geen opera. Laat dat voorop staan. Dinsdagavond ging het werk van de gebroeders Jacques (muziek) en Fer (libretto) Bank in Theater Bellevue in première. Langdurig applaus volgde op de ruim een uur durende dramatische cantate, want zo zou je deze 'opera' beter kunnen noemen.

En wat dat betreft is Jacques Bank heel dicht bij zijn grote idool Hector Berlioz gebleven. Diens dramatische werken 'Roméo et Juliette' en 'La damnation de Faust' poogt men vaak op de planken te brengen, hoewel Berlioz ze uitdrukkelijk bestemde voor de concertzaal. Bij 'De Bijlmer Opera' is eigenlijk het omgekeerde het geval; de muziek en de boodschap zullen waarschijnlijk beter tot hun recht komen zonder de poespas van een enscenering.

Want aan die muziek is een hoop te beleven. Wat betreft meeslependheid, dramatische betrokkenheid en ongegeneerde passie is het -net als in de genoemde werken van Berlioz- echte operamuziek. Maar waar het geheel als opera mank gaat, is het anekdotisch gehalte van de teksten. Fer Bank stelde de tekst samen op grond van authentieke verslagen, officiële documenten, toespraken van burgemeesters en dergelijke. Met grote hinkstapsprongen gaat Bank daarmee door de kroniek van de Bijlmerproblematiek; de belangrijkste zaken komen aan bod, maar je kijkt ernaar als naar een geschiedkundige documentaire. De kale enscenering van regisseur Peter de Baan creëert bovendien eerder afstand dan betrokkenheid.

Waar die betrokkenheid er wel is -en dat is veelzeggend- is tijdens de korte optredens van sopraan Marjanne Kweksilber als de onheilsprofetes Kassandra. Zij is namelijk de enige die niet citeert uit historische bronnen. De gebroeders Bank vonden haar teksten bij het gelijknamige personage uit Berlioz' opera 'Les Troyens' en haar waarschuwingen voor het gevaar en het vuur uit de hemel zijn spannend getoonzet. Kweksilber, uitgedost als zwerfster, zingt ze goed verstaanbaar en met kloeke stem. Als aan het slot de Boeing met donderend geraas is neergekomen, loopt Kweksilber met een winkelwagentje stil over het podium. In het karretje ligt een televisie waarop beelden te zien zijn van de ramp. Waarom Kassandra echter een zwerfster moet zijn, blijft onduidelijk. Onder de veelkleurige bevolking van de Bijlmermeer waren zwervers bij mijn weten juist afwezig.

De andere personages zijn de burgemeesters Van Hall, Samkalden, Polak en Van Thijn, verenigd in bariton Charles van Tassel, en de architect, een huisarts en een Surinaamse moeder, allen gespeeld door acteur Frans van Deursen. Van Tassel kan precies het juiste lullige gezicht trekken dat glimlachende burgemeesters opzetten bij officiële gebeurtenissen. Hij zingt bovendien sonoor en verstaanbaar. In de laatste toespraak laat Bank de burgemeester (Van Thijn) in hoogliggend falset zingen, daarmee diens onmacht aangevend. Als Van Hall zingt Van Tassel de meezinger 'Geen paal gaf mij groter voldoening', in een later stadium als de Bijlmer al aan het afglijden is, door het koor ironisch herhaald. Dat koor, gevormd door het Nederlands Zangtheater, vertegenwoordigt de Bijlmerbevolking. Inventief maakt Bank er gebruik van, zoals in een contrapuntisch gaaf gecomponeerd koor waarin drie groepen de slogans 'Woonlasten omlaag', 'Geen loonstop, maar huurstop' en 'Bijlmermeer, Bijmerminder' uitzingen. Het Nederlands Zangtheater is door Anthony Zielhorst fantastisch voorbereid en zingt en speelt met veel energie.

Orkest de Volharding, opdrachtgever van de opera, speelt onder Ernst van Tiel een belangrijke rol. De unieke samenstelling van het orkest (saxen, trompetten, trombones, piano, fluit, hoorn, contrabas en slagwerk) heeft Bank voortreffelijk uitgewerkt. Verrassende klanken in een duet voor piccolo en contrabas en veelkleurigheid in de twee zeer uitgebreide slagwerkgroepen waar de gillende klanken van de flexatones de boventoon voeren. Bij het derde optreden van Kassandra gebruikt Bank de bastrombone op een manier die geheel Berlioz-waardig is. De vele glissandi van het koper aan het begin maken dat een en ander direct omineus klinkt.

Een uitstekende partituur dus voor een iets minder geslaagd tekstboek. Dat neemt niet weg dat 'De Bijlmer Opera' een interessante ervaring is. Zeker voor mensen die er woonden en de teloorgang aan den lijve ondervonden hebben, valt er veel te herkennen en te genieten -als dat laatste het goede woord is.