KIOSK

recensie DENKERS (IN)CORRECT OP LEVEN EN DOOD

Dat maakt de bandbreedte kleiner dan in 1966 toen de Gids, in een dikke uitgave vijfentwintig schrijvers, dichters, filosofen, juristen, artsen en politici aan het woord liet over de dood. Maar het gaat in dit geval om tamelijk precieze vragen die de redactie aan de denkers heeft voorgelegd, en hun welomschreven antwoorden hebben ook een voordeel boven de ruime uithalen van eertijds. De redactie, in casu Couwenberg, heeft de inzenders gevraagd een beargumenteerd oordeel te geven over de wenselijkheid en rechtmatigheid van drie vormen van onnatuurlijke dood: abortus provocatus, euthanasie en de doodstraf. Die ene oeverloze vraag naar de zin van het leven heeft één auteur verleid tot het soort nietszeggendheden dat al in de titel prijkt, 'Het leven is onvergelijkelijk'. Niet allemaal hebben zij zich van alle opgaven gekweten, en één contribuant, de ethicus Gerrit Manenschijn, heeft het in tweede instantie zelfs helemaal laten afweten, toen hij vernam dat in Civis mundi ook ruimte was gemaakt voor 'de lugubere hersenspinsels' van de omstreden cultuurfilosoof C.W. Rietdijk. De brief waarmee Manenschijn van deelneming afzag, is afgedrukt, evenals het antwoord van de redacteur Cliteur waarin de ethicus voor zijn koudwatervrees gekapitteld wordt. In zijn inleiding trekt Couwenberg ook nog van leer tegen 'het politiek-correcte denken' dat Rietdijk zijn recht van spreken ontzegt, en behalve de oprechte belangstelling voor de vraagstukken van leven en dood, lijkt dat verzet tegen een communis opinio een inspiratiebron van dit nummer te zijn. Bovendien maken enkele bijdragen, onder wie Couwenberg, Rietdijk en de arts-filosoof H.S. Verbrugh, na een beleefde bijzetting van het christelijk erfgoed de weg vrij voor alternatieve eeuwigheidsverlangens. In de kantlijn van hun argumentatie rond de dood wordt de lezer erop geattendeerd dat 'reïncarnatie' en 'karma' misschien wel de gaten kunnen stoppen die 'de dood van god' in het bestaan heeft achtergelaten.

HARDHANDIG HUMANISME VOOR HET WELZIJN

Over abortus en euthanasie lopen de meningen niet zo erg uiteen. De meeste auteurs geven de mensen, c.q. vrouwen en stervenden, een groot gezag in die beslissing, op een enkele uitzondering na. De vraag naar de legitimiteit van de doodstraf scheidt de geesten veel meer. Eén duidelijke mening tegen, nog een vagelijk tegen, twee meningen die zich verzetten tegen een definitief 'nee' tegen de doodstraf, en in het midden laten of niet ooit, voor enig geval de doodstraf denkbaar is. En uitgesproken voor: Rietdijk. In de 'Onttovering van de mens' verschiet hij veel kruit op zijn politiek-correcte tegenstanders, maar het gaat natuurlijk om zijn voorstel om ernstig gehandicapt geborenen, onomkeerbaar dementen en ongeneeslijk krankzinnigen te doden in het kader van 'het minimaliseren van het lijden, en het optimaliseren van het welzijn'. Voor die ingreep voert Rietdijk nog wel een paar redenen aan, maar zijn hardhandige humanisme ontaardt vervolgens in arrogantie en nonchalance: ,,Ten aanzien van langdurig recidiverenden en 'niet afkickbare verslaafden' liggen soortgelijke gedachten voor de hand. Ze vormen een continue bedreiging of ten minste een last voor hun medemensen, en zijn bovendien vervuilers van het genetisch bestand. (Het is in het huidige stadium van genetisch onderzoek niet meer nodig, in discussie te gaan met wie dit laatste ontkent.)'' En dan moeten de gewone moordenaars en verkrachters nog aan de beurt komen! Manenschijn mag in zijn handen wrijven dat de redactie Rietdijks gedachten over genetische zuivering heeft afgedrukt, want een ergere 'onttovering van de redenering' zal men niet gauw aangereikt krijgen. Professor Sickbock wil geen debat, maar aan de slag.

VERRADERS TEGEN DE MUUR, IS DAT ONMENSELIJK?

Couwenberg en Cliteur maken bezwaar tegen de beslistheid waarmee in 1983 grondwettelijk is vastgelegd dat de doodstraf niet meer tot de mogelijkheden behoort. 'Onmenselijk' is het oordeel van de wetgever. Dat vinden de auteurs in het licht van de geschiedenis en de omringende wereld, een beetje voorbarig. Het is nog maar vijftig jaar geleden dat wij zelf collaborateurs voor het vuurpeloton zetten. Was dat onmenselijk? Couwenberg maakt zijn twijfel aan het verbod op de doodstraf er niet sterker op door triomfantelijk te wijzen op het succes van de atoomdreiging: de doodstraf zou wel eens net zo afschrikwekkend kunnen werken als het gevaar van nucleaire vergelding. 'De dood is onvergelijkelijk', zou je bijna zeggen. Nog twee standpunten verdienen vermelding.

De criminoloog Chris Rutenfrans verzet zich op goede gronden tegen euthanasie in 'Het einde van de menselijke wereld'. De titel verwijst naar een uitspraak van de filosoof Kolakowski waar die het juist opneemt voor gehandicapte kinderen: ,,Hen doden zou het einde van de menselijke wereld betekenen.'' Maar Rutenfrans' voorstelling van elk verzoek om euthanasie als een pathologisch verschijnsel strookt niet met de gecompliceerde werkelijkheid. Van een geheel andere orde zijn de bezwaren van H.S. Verbrugh tegen abortus provocatus: de operatie zou karma en reïncarnatie wel eens in de war kunnen sturen. Hier past een stilzwijgen. Maar verder nodigt dit nummer van Civis mundi uit tot gezonde tegenspraak.

In The New York Review of Books vindt men de bespreking van een fotoboek over lynchpartijen in Amerika: 'Zwartboek van Amerika's kleine stad'. De ene illustratie die het artikel begeleidt is toereikend: 'de vreemde vrucht' die, zingt Bob Dylan ergens, aan de boom bungelt, en de zelfgenoegzame koppen in de menigte. Tevreden dat zij een lastig en misdadig element uit de samenleving hebben verwijderd, en van voortplanting uitgesloten.