De mis verdween, zoals mensen verdwenen

recensie Op de dag van de rechten van de mens, zondag 10 december, voert componist Ariel Ramirez, samen met zijn ensemble, de tenor Javier Rodriguez en het Eindhovense koor 'De Toonkunst' zijn mis 'voor vrede en gerechtigheid' uit.

,,Argentinië is een land als elk ander. We zijn een vrij land, democratisch.'' Componist Ariel Ramirez, befaamd om zijn 'Misa Criolla', is trots op zijn land. De dicatuur is verleden tijd: ,,De mensen zijn het bijna vergeten, het is ook al zo'n 25 jaar geleden.''

Als zijn Nederlandse vriend Marinus Pool hem verbetert, wuift Ramirez die opmerking geërgerd weg: ,,In 1983 was het al áfgelopen.'' Als 78-jarige heeft Ramirez zijn machismo behouden: laat mij elegant voorgaan naar het tafeltje in het uniforme Van der Valk-hotel en prijst de Nederlandse vrouwen.

Sinds zijn creatie van de 'Misa Criolla' in 1963 (die Ramirez als 'dankmis' schreef voor de periode dat hij in Europa, en Nederland in het bijzonder, aan zijn muzikale vorming kon werken), waarvan vele miljoenen exemplaren zijn verkocht en die onlangs opnieuw is uitgevoerd door Mercedes Sosa, schreef Ramirez vele andere werken, liederen en cantates. Eén werd door de junta verboden: de 'Misa por la paz y la justicia'.

Ramirez schreef de 'mis voor vrede en gerechtigheid' op verzoek van een oude vriend: ,,Osvaldo Catena, een kapelaan. We waren van dezelfde leeftijd en speelden als kinderen al met elkaar. Hij kwam ook uit Santa Fe. Ik wilde muzikant worden en maestro, hij priester. Toen hij mijn 'Misa Criolla' had gehoord, vroeg hij mij muziek te schrijven bij teksten die hij uit de bijbel had verzameld over vrede en gerechtigheid. Iedereen moet weten wat de bijbel daarover te zeggen heeft.''

De mis, die is opgebouwd uit tien delen (waaronder Gloria, Halleluja, Credo, Sanctus en Agnus Dei), bestaat ook uit stukken gesproken tekst. Vanuit de eerste stilte waarin een crescendo groeiend huiveringwekkend geweenklaag opkomt, klinken de woorden: ,,Een intens geween klinkt over de wereld, een klagen, een bitter treuren: het zijn de vaders en moeders die huilen om hun kinderen en geen troost vinden want ze zijn er niet meer.'' (Jeremiah 31,15).

Na de eerste uitvoering in 1979 maakten de militairen het stuk monddood: ,,De boodschap viel slecht bij het regime. Het is meteen verboden en verdween tot twee of drie jaar na de dictatuur. Niemand mocht het zingen of spelen. Ik heb er geen persoonlijke problemen mee gekregen, maar mocht het aan niemand laten horen of erover praten. Het is eigenlijk zó direct onderdrukt dat heel weinig mensen het kennen.''

Alleen in Santa Fe, waar Catena nog altijd woonde, werd de mis nog één keer uitgevoerd. Ramirez: ,,Daarna was het afgelopen. Het land was verdeeld. Catena werd afgeschilderd als een gevaarlijk man. Hij kwam op voor de armen, mobiliseerde het volk. Het verbod in Santa Fe was vooral tegen zijn persoon bedoeld.''

Een Nederlander moest de mis ontdekken om hem aan de vergetelheid te onttrekken. In 1994 verbleef Marinus Pool voor een project van de Europese Unie in het noorden van Argentinië. Pool: ,,Ik dacht alle werken van Ramirez te kennen, maar in een platenzaakje ontdekte ik tot mijn verbazing een proef-cd van de 'Misa por la paz'. Ik heb de uitgever van Ariels werk gebeld, maar die vertelde mij dat hij het in eigen beheer hield. Ik heb hem toen in Buenos Aires opgezocht.''

Een vriendschap ontstond en in 1997 organiseerde Pool de uitgave van een cd met een Nederlandse vertaling en een uitvoering van het stuk in Leiden. Een deel van de opbrengst ging naar Amnesty International, op initiatief van Pool. In Argentinië gebeurde niets: ,,De cd werd daar in een oplage van duizend uitgebracht, maar werd teruggetrokken omdat het niets werd. Maar ik hoop dat het net zo gaat als bij de 'Misa Criolla' en de muziek van Astor Piazolla, waarbij de Argentijnen de Europeanen volgden. Toen ik het laatst aan een vrouw van 'Radio classica' in Buenos Aires liet horen, was zij razend enthousiast.''

Zoals de tango door de interesse van de Europeanen terugkwam in de hoofdstad van de tango, zo zou een herwaardering van de folklore-muziek van de Chamamé-bevolking (die langs de oevers van de rivier de Paraná woont) en van de bewoners van de Pampa's kunnen ontstaan. Ramirez: ,,Ik ben op mijn achttiende uit Santa Fe vertrokken om de folklore van het noorden te leren kennen. Die bestaat niet op schrift, die hoor je op straat, in de steden en de dorpen.''

In de provincies Jujuy en Tucuman maakte Ramirez zich de 'zamba', 'chacarera' en de 'gato' eigen, ritmes die op gitaar, charango (snaren gespannen over de schild van een dier), quena (dunne fluit) en siku (panfluit) gespeeld worden. Hij vermengde deze ritmes met zijn klassieke scholing in Argentinië en Europa (in de jaren vijftig) en voegde er nog elektrische gitaren aan toe. Ramirez: ,,Maar in 1976, na de staatsgreep, werd de folklore verboden. De junta zei: 'de folklore draagt communistische sporen'. Gelukkig waren niet alle militairen het daarmee eens, anders was ik zeker omgebracht.'' Ramirez lacht. ,,Ik kan je wel vertellen: communist ben ik nooit geweest.''

Welke betekenis heeft de 'Misa por la paz y la justicia' voor Ramirez? ,,Het stuk maakt deel uit van die tijd, mét het feit dat het toen verboden is. Wat er met werk is gebeurd, is ook met veel mensen gebeurd. Het is een getuige.'' Een stille dan, want Ramirez ziet een uitvoering in Buenos Aires nog niet snel gebeuren.