Thea en Miriam: twee veertienjarigen in Zuid-Afrika

recensie De Zuid-Afrikaanse Maretha Maartens (1945) is in Nederland geen bekende auteur. Toch schrijft ze sinds een aantal decennia, naar eigen zeggen heeft ze zo'n negentig exemplaren geproduceerd. Het zijn vaak christelijke uitgaven: bijbelse dagboeken, kinderbijbels, jeugd- en pastorale boeken. In eigen land werd ze meermalen bekroond, onder meer met de Sanlam Gold Prize for Youth Literature en de Credoprijs. Die kreeg ze voor het boek 'Zakjesmensen', dat nu, vijftien jaar na verschijnen, door uitgeverij Callenbach in het Nederlands is vertaald.

De veertienjarige, blanke, Thea van Rensburg heeft een nierziekte. Nadat haar lichaam de getransplanteerde nier van haar moeder heeft afgestoten, moet ze leren leven met een dialysezak. Ook het leven van de even oude, zwarte, Miriam Tsosane neemt een drastische wending: wegens geldgebrek moet ze stoppen met school om te gaan werken. Ze vindt -nadat ze heeft gelogen over haar leeftijd en ervaring- een baan als huishoudster bij de familie Van Rensburg.

Naast hun afzonderlijke worstelingen met ziekte en met armoede, zien we hoe zowel Thea als Miriam opnieuw hun houding moeten bepalen in hun nieuwe situaties. Thea bijvoorbeeld, vindt het vreselijk dat haar jonge zusje Hanli op school met háár vrienden omgaat, ook al is dat omdat ze komen vragen naar Thea's gezondheid. Met haar vriendje François speelt Thea sinds jaar en dag een spel waarin hij de slaaf is en zij de koningin. Is ze die benaming nog wel waard, nu ze met een zak loopt?

Op haar beurt wordt Miriam erop aangesproken dat haar moeder op straat fruit verkoopt, onder een afdak van plastic zakken. Toch laat ze zich niet verleiden tot louche zaakjes om snel geld te verdienen. Als de nood bij haar thuis echt hoog is, steelt ze vier blikken etenswaar van haar werkgevers. Dat zit haar echter zo dwars, dat ze vervolgens ál haar leugens opbiecht.

Dan komt het moraal om de hoek: eerlijkheid loont. De familie Van Rensburg wordt niet boos en ontslaat haar niet, maar vindt een oplossing voor Miriams problemen. Voortaan zullen ze haar moeder als huishoudster inhuren én Miriams schoolgeld betalen. Zo zie je maar.

Thea neemt een voorbeeld aan Miriam en biecht ook haar leugen op. Nadat haar lichaam de nier had afgestoten, heeft ze gezegd dat dat misschien kwam doordat ze met haar opa en oma in een meer had gezwommen. Ze durfde niet te bekennen dat ze was gestopt met medicijnen slikken in de hoop weer slank en mooi te worden. De gevolgen van haar kleine bedrog bleken groot: haar moeder duldde opa niet meer in hun huis.

Thea's leugen speelt een belangrijke rol in het boek. De nieuwsgierigheid naar de werkelijke reden van het afstoten van de nier trekt de lezer namelijk door het ingewikkelde begin heen. Het verhaal begint nogal verwarrend: bij het moment waarop vloeistof uit Thea's dialysezak op de grond is gevallen. Het lastige is dat op dat moment nog niet duidelijk is wie iedereen is en waar dat water vandaan komt. In datzelfde eerste hoofdstuk wordt Miriam geïntroduceerd, opnieuw begeleid door veel andere, nieuwe namen en een nieuwe, onbekende situatie. Het duurt even voordat de verschillen tussen Thea's wereld en Miriam's wereld duidelijk zijn.

Maartens schrijft niet altijd even duidelijk. Of dat aan haar ligt of aan de vertaling van Marjolein Busstra is moeilijk te zeggen. Uit het volgende citaat blijkt dat het wisselen tussen de personages helderder had gekund: ,,Je bent niet de enige zakjesmens', zegt Miriam plotseling en haar stem klinkt raar. Ze neemt de handdoek van Miriam over en ze heeft opeens het idee dat ze...' De 'ze' waarmee de tweede zin begint, had beter 'Thea' kunnen zijn, dan was meteen duidelijk geweest wie hier het actieve personage is. Dergelijke onduidelijkheden treden zo vaak op dat het boek beter geschikt lijkt voor ervaren dan voor beginnende lezers.

Maar voor kinderen die de soms lastige vorm wel kunnen volgen is het verhaal zeker interessant. Terecht merkt een recensent in het Afrikaanse Bulletin van die Instituut voor Navorsing in Kinderlektuur op dat Maartens erin slaagt het christelijke geloof in haar verhaal te vlechten, zonder dat het de boventoon voert. Hoewel ze na het stelen en liegen de tien geboden wel noemt, slaagt ze erin de interpretatie aan de personages over te laten.

Er zijn al veel boeken geschreven over een rijk en een arm meisje die uiteindelijk vriendschap sluiten. Vaak zijn het zoetsappige verhalen met een bruisende happy ending. Zo'n verhaal is 'Zakjesmensen' niet. De meisjes helpen elkaar op hun eigen manier vooruit, maar het leven verandert daardoor niet opeens in een sproookje.