'Bach op een piano kan eigenlijk niet'

recensie Het Bachjaar. Concerten, cd's, biografieën, balletten, toneelstukken, tentoonstellingen en curiosa - 250 jaar na zijn dood wordt de componist der componisten alom geëerd en geprezen. Aflevering 3 van een wekelijkse rubriek over alles wat met Bach te maken heeft: klavecinist Pieter Jan Belder.

Sinds klavecinist Pieter Jan Belder voor drogisterij-keten het Kruidvat tien cd's met klavierwerken van Bach opnam, zou hij de titel 'huisklavecinist van het Kruidvat' kunnen dragen. Maar hoewel Belder zeer tevreden is over zijn project, gruwt hij van die aanduiding. ,,Geen musicus heeft als droom om tussen de pakken luiers en de deodorant verkocht te worden.'

De klavierwerken van Bach zijn niet bestemd voor een uitvoering in de concertzaal of op cd. De meeste van deze werken schreef Bach voor leerlingen. Zo is het eerste deel van het 'Wohltemperierte Klavier', bestaande uit 24 preludes en fuga's, geschreven voor zijn zoon Wilhem Friedemann, die zich dan ook ontwikkelde tot een virtuoos organist.

Belder: ,,Alleen de 'Goldbergvariaties', de partita's, het 'Italiaans Concert' en de 'Franse Ouverture' zijn tijdens Bachs leven uitgegeven. Zijn collega's en enkele amateur-musici kochten het. Je kunt je trouwens afvragen of amateurs dat toen konden spelen. Bachs muziek vond men heel moeilijk. En nog steeds hoor ik van pianisten, die de moeilijkste stukken van Liszt aankunnen, dat ze huiveren voor Bach.'

Hoewel veel klavierwerken studiemateriaal waren, speelt Belder ze op concerten. Ook de 24 preludes en fuga's uit het eerste 'Wohltemperierte Klavier'. ,,Twee uur doorwrochte muziek. Je zou denken: dat kun je de mensen niet aandoen. Maar het is zulke goede muziek, dat het eigenlijk altijd zeer wordt gewaardeerd. Vooral die laatste fuga is extreem. Dat is de eerste twaalftoonsmuziek die ooit is geschreven. Het thema bestaat uit de twaalf noten van een octaaf.'

De muziek van Bach was de belangrijkste reden dat Belder op zijn zeventiende op het conservatorium klavecimbel als bijvak ging studeren. ,,Mijn ouders hadden een lp met hoogtepunten uit de Mattheüs en Johannes Passion. Als klein jochie draaide ik die grijs.' Zijn hoofdvak was blokfluit. Een bijvak hoefde hij niet meer te doen, omdat hij al zes jaar pianospeelde. Belder: ,,Maar ik wilde Bach goed leren spelen op klavecimbel en daardoor heb ik uiteindelijk in beide instrumenten mijn diploma van uitvoerend musicus gehaald.'

Bij het spelen van Bach concentreert Belder zich op de horizontale lijnen in de muziek, het weefsel van de verschillende stemmen. Bij Bach klinken bijna altijd meerdere stemmen tegelijkertijd. Belder: ,,Je moet steeds bedenken wat het effect is als je in de ene melodie even inhoudt. Past dat dan wel bij de andere lijn? Je kunt wel voor iedere nieuwe inzet even stoppen, maar de andere stemmen moeten gewoon door. Maar speel je door, dan hoor je de inzetten weer niet. Dat is het moeilijke van Bach. Die verschillende dingen tegelijkertijd. Puntig tegenover gebonden. Het is als het ware een puzzel en dat maakt het zo interessant.'

Volgens de klavecinist kan Bach niet fatsoenlijk op een piano ('de zwarte tank') worden gespeeld. Voor Bach heb je helderheid nodig om het stemmenweefsel te laten horen. De toon van de piano is daar volgens hem te wollig voor. ,,Bach op een piano is voor mij hetzelfde als Bach op een trekzak. Het kan wel, maar het heeft voor mij weinig meer met Bach te maken.' Ook houdt hij niet van de grote ritmische vrijheden die sommige musici zich permitteren. ,,Bach heeft geen kunstgrepen nodig. Als er sprake is van overinterpretatie, loopt de uitvoerder Bach in de weg.'

Toen de 34-jarige Belder door het Kruidvat werd gevraagd voor de opname van tien cd's met klavierwerken, heeft hij enige tijd geaarzeld of hij het moest doen. ,,Het Kruidvat had een aantal mindere opnames uitgebracht met onduidelijke orkesten, onduidelijke dirigenten en onduidelijke solisten. Je moet wel bedenken aan wat voor product je je naam verbindt.'

,,Maar ik besefte ook dat ik zelf de kwaliteit in de hand had en dat ik hetzelfde werk zou leveren als voor een duur label. En dan doet het er niets toe of het een full-price cd uit de klassieke vakhandel is of een goedkope bij het Kruidvat. Bovendien komt de muziek zo ook terecht bij mensen die er niet over zouden piekeren om een vakhandel klassieke muziek binnen te stappen. En nu maar hopen dat de vonk overslaat.'