Gorbatsjov blijft in Lenin geloven

recensie Michail Gorbatsjovs aantreden als Sovjet-leider in 1985 was een politieke sensatie. Zijn voorgangers Brezjnev, Andropov en Tsjernenko regeerden de Sovjet-Unie vanaf hun ziekbed totdat ze door hun dood gedwongen werden de macht op te geven. Dementie, ernstige kwalen en een politieke cultuur waarin verandering ongeveer verboden was, maakten het hen onmogelijk de stagnatie die de Sovjet-maatschappij verlamde een halt toe te roepen. Gorbatsjov was jong, en vol van grootse plannen startte hij een democratisch getint hervormingsbeleid.

De Sovjet-Unie moest volledig 'verbouwd' worden, zo verkondigde de uit Stavropol in het agrarische zuiden van Europees Rusland afkomstige partijleider. Daartoe was openheid nodig. De verzwegen misstanden, het machtsmisbruik van de partij en de terreur van zijn voorgangers konden niet langer ontkend worden. Alleen door afrekening met het verleden bestond er hoop op opleving van de maatschappij en de economie.

Inspiratie voor de hervormingen vond Gorbatsjov in de idealen van de Russische revolutie en vooral in het gedachtengoed van Lenin. Door terug te keren naar die bronnen, konden de idealen van de revolutie gered worden en zou het mogelijk zijn echte alternatieven te vinden voor het eenzijdig op winst gerichte kapitalisme.

Direct na zijn aantreden ging Gorbatsjov veelvuldig op werkbezoek naar de verschillende Sovjet-republieken. Op reis bracht hij z'n veiligheidsstaf tot wanhoop door steeds weer van alle keurig voorbereide programmaonderdelen af te wijken. Energiek beende de secretaris-generaal de verbaasde menigte in om met het volk te discussiëren. Ook westerse leiders waren weinig voorbereid op de politieke stijl van de Sovjet-leider. Vol ongeloof moesten zij constateren dat deze nieuwe politicus uit 'het land van het kwaad' hen tegemoet trad met serieuze ontwapeningsvoorstellen.

In 1987 publiceerde Gorbatsjov het boek 'Perestrojka', waarin hij zijn visie op de noodzakelijke hervormingen toelichtte. Het boek kreeg een weinig bescheiden ondertitel mee: 'Een nieuwe visie voor mijn land en de wereld'. In ons land gingen meer dan 400000 exemplaren van 'Perestrojka' over de toonbank. Iedereen wilde alles over deze nieuwe Russische hervormingszin te weten komen. Of al die exemplaren even zorgvuldig werden gelezen mag worden betwijfeld. Het boek bestaat uit vage teksten van een politicus die weliswaar veranderingen voorstaat, maar die zich nergens op wil laten vastpinnen. Het werk maakte de indruk uit bij elkaar geraapte ontwerpteksten voor voordrachten te bestaan: er is geen doorkomen aan.

Meer dan een decennium later heeft Gorbatsjov opnieuw een boek gepubliceerd. Het toneel van de politiek heeft hij inmiddels moeten verlaten. Zijn economische hervormingen zijn mislukt, en de Sovjet-Unie is uit elkaar gevallen. Economische crisis, corruptie en een weinig democratische politiek kenmerken de landen die ooit samen de USSR vormden. In het Westen is Gorbatsjov nog steeds populair als de man die het einde van de Koude Oorlog mogelijk maakte, terwijl de Russen hem zien als degene die de Russische wereldmacht weggaf en het land in chaos onderdompelde.

Gorbatsjov stoort zich duidelijk aan stemmen die claimen dat het Westen de Koude Oorlog zou hebben gewonnen. De westerse democratieën verkeren in crisis, zo betoogt hij, en zijn slecht in staat de democratische cultuur te vernieuwen. Er bestaatgeen antwoord op de vernietigende milieuschade, en het Westen is niet in staat om haar burgers tegen werkloosheid te beschermen.

Reeds als kind moet Gorbatsjov het dwingende en redeloze karakter van het Sovjet-systeem van nabij hebben ervaren. Eén grootvader, zo vertelt hij, werd op basis van uit de lucht gegrepen beschuldigingen voor jaren naar Siberië verbannen. Gorbatsjovs andere grootvader werd gevangen genomen en langdurig gemarteld. Door een gelukkig toeval kwam de man uiteindelijk vrij.

Ook later moet Gorbatsjov talloze malen van nabij hebben meegemaakt hoe het politieke systeem waarin hij opgroeide, ernstige fouten beging en daarbij personen raakte die Grobatsjov zeer na stonden. In 1968 vielen Sovjet-tanks Tsjechoslowakije binnen om de Praagse Lente neer te slaan. Zdenek Mlynar, een studiegenoot en persoonlijke vriend van Gorbatsjov, maakte deel uit van de hervormingsgezinde Tsjechen en Slowaken die het veld moesten ruimen.

Toch kon Gorbatsjov als politicus zich niet aan het geloof in Lenin en de oktoberrevolutie onttrekken. Aan de hand van nieuwe bronnen en archiefmateriaal wordt Lenin tegenwoordig steeds duidelijker -ook door Russische historici- als een cynische dictator zonder enige sociale of humanistische idealen beschreven. Maar ook nu nog beschrijft Gorbatsjov Lenin als iemand waar hij groot ontzag voor heeft: een politicus met democratische idealen die gemaakte fouten kon corrigeren.

Afgezien van de kritiek op de corrupte Russische politiek van vandaag en het zeker niet onfeilbare Westen, lijkt duidelijk dat Gorbatsjov zich weigert neer te leggen bij de mogelijkheid dat het hervormen van de Sovjet-Unie al voor zijn aantreden onmogelijk was geworden en een desintegratie van het imperium onafwendbaar. 'Mijn Rusland' is met meer aandacht geschreven dan 'Perestrojka'. Ook dit boek draagt echter duidelijk het stempel van een saaie en ongrijpbare politieke rede.