Voor Isaiah Berlin heiligde al vroeg het doel de middelen niet

recensie Na het overlijden van beroemde auteurs worden vaak de nagelaten paperassen nagesnuffeld om te zien of er nog iets publiceerbaars bij zit. Zo ontstond ook 'The First and the Last' van de Britse filosoof Isaiah Berlin (1909-1997). Het bevat zijn vroegste bewaard gebleven manuscript en het laatste dat hij heeft geschreven.

Twaalf jaar jong schreef hij, kort nadat hij met zijn familie vanuit Rusland naar Engeland was geëmigreerd, in nog wat kreupel Engels een verhaal, 'Het doel heiligt de middelen'. Dat was het motto van de bolsjewistische partijbons Uritsky, die in 1918 werd vermoord in Sint Petersburg, waar Berlin toen woonde. De jonge Berlin geeft een vrije versie van de gebeurtenis: in zijn verhaal is het de jonge Peter Ivanov die Uritsky vermoordt, omdat die zijn vader had laten executeren. Zo wordt ook korte metten gemaakt met de door Uritsky belichaamde gedachte dat het doel de middelen heiligt -iets wat Berlin later als filosoof voortdurend heeft bestreden.

Over Berlins filosofische loopbaan gaat het tweede stuk, 'Mijn intellectuele weg'. Hij schreef het voor de Chinese uitgave van een selectie uit zijn werk. Van analytisch filosoof uit de school van Oxford ontwikkelde hij zich tot een denker over vrijheid, wars van elke vorm van absolutisme. In Engeland werd en wordt hij nog steeds als een van de grote filosofen beschouwd, maar zelf geloofde hij oprecht dat hij werd overschat. Dat staat in een van de redevoeringen die te zijner nagedachtenis werden gehouden, en die in de bundel zijn opgenomen. Ook zijn joodse achtergrond, zijn aimabele karakter, zijn liefde voor muziek en voor de Russische schrijver Alexander Herzen komen daar aan de orde.