Het zomernummer komt

recensie De blaadjes vallen van de bomen en de regen valt bij bakken naar beneden, maar in de boekwinkels ligt nog steeds het lentenummer van Feit & Fictie. Jürgen Pieters, hoofdredacteur van dit stijlvol vormgegeven blad, legt uit dat een jaargang 'niet altijd overeenkomt met een jaar' en het zomernummer 'heel binnenkort uitkomt als herfstnummer'. De circa zeshonderd abonnees hoeven in ieder geval niets te vrezen. Zij krijgen sowieso vier nummers, ook zonder zomernummer.

Feit & Fictie is een titel waar je een beetje bij weg kunt dromen. Het doet denken aan Elsschots 'tussen droom en daad staan wetten in de weg en practische bezwaren' of aan Descartes die het mogelijk achtte dat een duivel onze zintuigen bedriegt. Werkelijkheid en verbeelding staan in deze voorbeelden in een spanningsverhouding tot elkaar. Wat wij fantaseren kunnen wij vaak niet realiseren en wat wij met grote zekerheid 'de werkelijkheid' noemen, kan ook schijn zijn. Plato's grotallegorie toont vooral dit laatste aan als hij de door ons waargenomen wereld vergelijkt met een bestaan in een grot, waarin je alleen de schaduwen der dingen kunt zien.

De lijst met boeken en films waarin gespeeld wordt met het thema feit en fictie is eindeloos, maar het blad Feit & Fictie gaat het eigenlijk niet om Plato's grot. Wie nog eens beter kijkt naar het fraaie, maar ook prijzige tijdschrift, kan dit opmaken uit de ondertitel: tijdschrift voor de geschiedenis van de representatie. Wat mag dat wezen?

Representatie is een term die vooral van toepassing lijkt op het democratische proces waarin individuen hun kiezers vertegenwoordigen. Hoewel representatie in het blad breder wordt gebruikt dan alleen maar in de politieke zin van het woord, geeft dit voorbeeld enigszins aan wat de filosofische problemen rondom het begrip 'representatie' zijn: hoe kan één persoon nu duizenden, soms zelfs miljoenen kiezers vertegenwoordigen?

Deze vraag kan worden doorgetrokken naar andere gebieden, zoals de taal en de kunst. Vertegenwoordigt het woord 'boom' wel al die verschillende bomen die er zijn? Beschrijft de taal 'de werkelijkheid' of blijft de taal slechts fictie, spel met de werkelijkheid?

Het beroemde schilderij van de surrealistische schilder Magritte stelt eenzelfde soort vraag. Onder een afbeelding van een pijp staat de tekst: 'dit is geen pijp'.

De onmogelijke ondertitel van Feit en fictie: tijdschrift voor de geschiedenis van de representatie, moet in deze context gezien worden. Het blad werd 'vier lange jaargangen' geleden (hoeveel werkelijke jaren dat is, is onduidelijk) opgericht door de Belgische historicus Frank Ankersmit. Hij ging ervan uit dat je het verleden niet kunt kennen zoals het feitelijk geweest is, maar alleen kan begrijpen vanuit een bepaald perspectief. Objectieve interpretaties van het verleden bestaan in zijn visie niet. Deze worden altijd gekleurd door de tijdgeest en door degene die interpreteert. Het verleden kan slechts 'gerepresenteerd worden', opgenomen in een verhaal of vertoog.

Pieters: ,,Jammer genoeg delen niet alle historici onze uitgangspunten. Historische teksten worden nog steeds vaak gezien als een letterlijke weergave van wat er gebeurt. Het begrip representatie is echter geen vrijgeleide om maar van alles te zeggen over de werkelijkheid. Niet alles kan, men kan niet zomaar beweren dat de Holocaust nooit heeft bestaan.'

Maar over zaken als muziek, schilderkunst of literatuur kun je wel allerlei meningen hebben. In het lentenummer valt op dat vertogen over de kunstgeschiedenis het ruimst aan bod komen. Het artikel van Siep Stuurman over de geschiedenis van de moderne (on)gelijkheid is het enige dat niet over muziek, kunst, fotografie of architectuur gaat. Hij beschrijft 'de reële fictie dat alle mensen gelijk zijn' als basis voor de moderne democratie, terwijl in dezelfde periode ook vertogen de moderne ongelijkheid onderstrepen. Niet alle mensen zijn hetzelfde, ieder heeft recht op een eigen identiteit, zeggen we, maar tegelijkertijd bepleiten we gelijke rechten. Zo schippert ook de politieke theorie tussen overeenkomst en verschil, tussen realiteit en verlangen en tussen Plato en Elsschot.