Waarom richt Bruno Weiss zijn dorp te gronde?

recensie Waar gaat dit over? Deze vraag bleef hangen na lezing van 'De ziel der vissen', de onlangs vertaalde roman van de Spaanse schrijver Antonio Gómez Rufo. De ondertitel van het werk, 'de opkomst en ondergang van Bruno Weiss', is een belangrijke aanwijzing, want het verhaal vertelt het leven van de hoodpersoon Bruno Weiss, vanaf zijn jonge jaren als melancholieke jongeman tot aan zijn einde als megalomane gek.

Aangezien Bruno rond de eeuwwisseling van de negentiende en twintigste eeuw leeft, roept zijn jeugdprofiel associaties op met het fin-de-siècle en met de in die tijd nog steeds heersende geest van weltschmerz. Zeker omdat hij zich aanvankelijk als een soort Oostenrijkse Rimbaud door zijn geboortedorp Weisberg in het Vorarlberg beweegt, altijd een boek onder de arm, altijd triest, bij voorbaat teleurgesteld in de beschaving.

Niet alleen zijn dorp stelt Bruno Weiss teleur; als hij gaat reizen, naar Parijs, naar Denemarken, naar Spanje, vindt hij de hele wereld maar één pot nat.

Terug in Weissberg werpt de jongeman met zijn jeugd ook zijn gevoeligheden van zich af. Zijn weltschmerz heeft zich ontwikkeld tot haat voor zijn omgeving: Bruno Weiss wil zijn dorp te gronde richten. En als hij daarin geslaagd is, trekt hij verder, dood en verderf zaaiend in Oostenrijk. Ergens gedurende de Eerste Wereldoorlog komt hij zelf aan zijn einde en is het verhaal uit.

Het ontbreekt Gómez Rufo niet aan vertellerskwaliteiten, want hij weet ons wel te interesseren voor het levensverhaal van Bruno Weiss. Minder geslaagd is zijn gezwollen retoriek, zoals in een zin als ,,de hemel was open, blauw; een venster waardoor de zon zich schijnheilig liet zien om de naalden van kou te bestrijken die in het gezicht prikten als vishaken die men onmogelijk loskreeg.'

Maar waar gaat het over? Het verhaal zelf geeft daar geen overtuigende verklaring voor. Het is van alles, of liever, het zou van alles kunnen zijn, maar nergens wordt duidelijk wat het precies is. Er zit een mythische dimensie aan, die zich bijvoorbeeld openbaart in de wonderlijke samenhang tussen de natuur en het leven in Weisberg. Wanneer er een bewoner dodelijk wordt getroffen door de bliksem, geven de koeien van heel Vorarlberg zure melk. De schrijver doet ook aan Literatuur, want waarom geef je de hoofdpersoon anders zoveel trekken van een negentiende-eeuwse held?

En als die held zich na de eeuwwisseling ontpopt tot een engel der duisternis, die, niet in de laatste plaats als Oostenrijker, Hitleriaanse neigingen vertoont, komt ook de Geschiedenis om de hoek kijken. Maar wie met zaken als Mythe, Literatuur en Geschiedenis gaat sjouwen, moet uitkijken om er niet onder bedolven te raken.

Dat Gómez Rufo de beloftes niet kan waarmaken, wordt pijnlijk duidelijk als hij het gedrag van Bruno gaat verklaren: diens duistere plannen zouden zo ingewikkeld zijn dat Bruno ze zelf niet kan navertellen! Terwijl de vraag waarom die gevoelige jongeman eindigt als gewetenloze wreedaard juist centraal staat in het verhaal en, dus, een verklaring vergt. Of deze nou mythish, literair of historisch is.