'Ik voel in de tam tam dat het goed zit'

recensie Ali N'Diaye Rose is net terug uit Senegal, Afrika. Na een maand bij zijn familie in Dakar moet Ali, die al tien jaar in Nederland woont, weer naar Nederlandse woorden zoeken. Zijn vader, de grote percussionist Doudou N'Diaye Rose, wilde dat hij meeging op tournee naar de Verenigde Staten, maar Ali heeft geen tijd: zijn leerlingen wachten en hij moet hier optreden op The Big Bang, het grootste slagwerkfestival ter wereld, dat vandaag losbarst.

Volgende week komt de cd uit die Ali samen met percussionist Lucas van Merwijk maakte, een mix van Latijns-Amerikaanse en Afrikaanse ritmes, die op het festival te horen zal zijn. Ali N'Diaye Rose speelt sabar, een trommel bespannen met een geitenvel die met stokken wordt bespeeld. De sabar is niet zomaar een instrument, maar één met diepe wortels in de Senegalese samenleving.

In ieder dorp bespeelt slechts één familie de sabar, de guirio-familie. Ali heeft de guirio-lijn geerfd van beide ouders: ,,Ik kom uit een grote familie. Mijn vader heeft 62 kinderen bij zeven vrouwen, van wie hij er nog maar vier heeft, van de andere drie is hij gescheiden. Mijn moeder is opnieuw getrouwd en woont buiten Dakar. Alle kinderen, neven, ooms, tantes spelen trommel, maar ik ben de enige zoon van Doudou en mijn moeder.''

,,De sabar werd tot zo'n vijftig jaar geleden alleen gebruikt om informatie door te geven. Er was geen radio of televisie. De trommel sprak: je wist welk ritme voor een trouwerij was, of wanneer de koningin een vergadering bijeen wilde roepen. In Dakar is die traditie verdwenen, maar op het platteland, in de dorpen, bestaat hij nog altijd.''

,,Je hebt een bas en een tenor sabar, die als solo- en als begeleidingsinstrument dienen. De bas is voor de koningin. Ieder dorp heeft een koningin die voor het bestuur verantwoordelijk is, soms een koning, maar in ieder geval een troonopvolger uit de koninklijke familie. 's Ochtends, om acht uur, wordt de bastrommel geslagen voor de koningin en is meteen het hele dorp wakker.''

,,De guirio-familie heeft het voorrecht de sabar te bespelen, ook tegen betaling op bruiloften en feesten. Tegenwoordig verandert dat en mogen ook anderen voor het plezier de sabar spelen, maar niet om informatie te geven. Vroeger was het sabar spelen voorbehouden aan mannen, maar mijn vader zei 'waarom? Vrouwen zijn toch ook dokter of advocaat, dus waarom zouden ze geen trommel spelen? En dat werd een groot succes.''

Als je opgroeit in de guirio-familie is trommel spelen geen keuze, het gebeurt: ,,Je krijgt geen les van je familie, je moeder brengt je als baby overal waar gespeeld wordt en als je eenmaal kunt lopen moet je meespelen. Ik was zeven toen ik voor het eerst optrad en tien toen ik met mijn vader meeging op tournee naar Frankrijk. Mijn vader zei altijd: 'Frans leren is belangrijk, natuurlijk, maar muziek is voor je bloed, of je nou wilt of niet.' Hij hield wel altijd bijeenkomsten met ons, op vrijdag en zaterdag. Dan zei hij bijvoorbeeld dat hij in de muziek had gehoord dat we ruzie hadden, of dat we een danseres hadden beledigd die niet goed genoeg danste. Als je namelijk heel goed speelt, is het irritant als er slecht gedanst wordt. Dat kun je afstraffen door een ander ritme te gaan spelen. Maar mijn vader hoorde dat. Nu heb ik veertien kinderen bij drie vrouwen, van wie er twee in Senegal wonen, en leer ik hun te luisteren.''

,,In Senegal is het één keer spelen en het zit in je hoofd, in een seconde. Hier in Nederland wordt alles opgeschreven.'' Tien jaar geleden kwam Ali N'Diaye Rose met zijn vader naar Nederland om te spelen op het North Sea Jazz festival. Hij werd toen gevraagd twintig lessen te geven op het Haags conservatorium, maar dat werden er meer en meer: ,,De eerste keer is het sabarritme te moeilijk, maar de leerlingen waren enthousiast en ik wilde doorgaan met lesgeven. Ze wilden dat ik de ritmes opschreef, om thuis te kunnen oefenen, maar tegenwoordig ben ik streng en dwing ik ze zonder papier te werken. Toen ik net in Nederland was, ben ik op uitnodiging naar een symfonie-orkest geweest. Ik vond het mooi, maar miste het contact met het publiek en het dansen, de improvisatie. Ik miste ook het contact met mijn familie. Hier gaan de leerlingen weg na de les. In Senegal ben je nooit alleen.''

Ali N'Diaye Rose richtte met zijn kinderen en de familieleden die in Nederland wonen het Sabar Ensemble op, waarin gedanst, gezongen en percussie gespeeld wordt. Vier van zijn zonen spelen mee: ,,Het is slecht om aan te komen en meteen op te treden. Voor het optreden bidden we, dan spreken we met de familie. Ik leg de ritmes voor en zoek naar autorisatie van de familie. Sinds kort doe ik dat ook met mijn leerlingen. Afgelopen zaterdag kreeg ik in de Kleine Komedie een goede reactie van mijn trommel en iedereen weet dan: 'Oke, Aly heeft autorisatie'. Hoe? De trommel spreekt, ik voel het in de tam tam, dan begin ik te transpireren, wordt 'iets' heel warm van binnen en weet ik dat het goed zal gaan. De andere spelers voelen hetzelfde. Vervolgens begin ik met het voorspelen van de compositie voor het optreden.''

,,Ik hou heel erg van mijn muziek. Het doet mij groot plezier dat mijn leerlingen een eigen groep hebben opgericht en dat de sabar via mij een plek heeft gekregen in het Residentie Orkest. Er bestaat veel angst voor Afrika, je ziet alleen ellende op de televisie, maar de muziek laat een andere kant van Afrika zien. Ook onze regering maakt gebruik van onze muziek, anders komt er geen mens af op de politieke bijeenkomsten. Als er gespeeld wordt, worden de mensen vanzelf aangetrokken. Voor mijn leerlingen organiseer ik ieder jaar een reis naar Senegal. De eerste keer waren ze bang, maar na een paar weken wilden ze niet meer weg.''

,,Ik ga ook ieder jaar naar Japan, waar ik sinds tien jaar een eigen school heb. Door de muziek gaan Europeanen en Aziaten van Afrika houden. Wij zijn de ambassadeurs van Afrika, want dankzij de tam tam wordt er nu samengespeeld en contact gemaakt. Ik heb gespeeld met Mick Jagger, Miles Davis, Stevie Wonder, Peter Gabriel, allemaal jazzmen: er bestaan geen grenzen in de muziek. Ik ben blij dat ik nu samenspeel met Lucas van Merwijk. Het is voor het eerst dat ik speel met een percussionist die Cubaanse muziek speelt, maar Lucas is heel ritmisch en begrijpt alles in een dag. We hebben samen een mooie mix gemaakt.''