Partijtje, Talmoed en Bach verdwijnen het putje in

recensie Naar aanleiding van 'Infauste dienstprognose' van Rob Schouten wil ik het eerst even hebben over bereshit. Niet dat deze nieuwe bundel zogezegd 'shit' zou zijn, integendeel, maar Schouten brengt dit woord zelf in een van de gedichten ter sprake en jongleert ermee op een voor hem typerende wijze. Hij contrasteert hierbij de moderne betekenis ervan, die met Bruintje's mestproductie is verbonden, met het Hebreeuwse beginwoord van de Bijbel. Dit laatste 'bereshit' betekent 'In den beginne' en markeert dus letterlijk het begin van de schepping; een frissere geurvlag is haast niet denkbaar! Beide lezingen omspelen elkaar in een vermakelijk en kosmisch staaltje pseudo-ethymologie.

Het gedicht in kwestie heet vreemd genoeg 'Berenshit', met een tussen-n, maar dat lijkt me een uitglijder van een door de laatste spellingshervorming gehersenspoelde corrector te zijn. In het gedicht zelf staat het in elk geval wel goed gespeld. Het luidt aldus:

'Gods eerste woordje bij het scheppen,

in medias res mag je wel zeggen,

alles nog in de zandbak en met beesten,

zich van geen enkel kwaad bewust

en zonder babylonische verwarring.

Maar na de nodige volksverhuizing,

klankverschuiving en gezichtspuntwisseling

sta je nog steeds te kijken van

direct zo'n treffende trouvaille,

want inderdaad: bereshit.'

Het eerbiedwaardige bijbelse beginwoord is hier een dubbelzinnig slotwoord geworden. De trouvaille op zich is niet zo van belang. Het gaat hier vooral om de geestige en tegelijk weemoedig stemmende wijze waarop het hogere en het lagere elkaar doordringen. Voor de vuist weg fabulerend brengt de eerste strofe God in beeld als een kind in de zandbak. Het brabbelt zijn eerste woordje en het zou me niet verbazen als het tussen het hogere scheppen door zo nu en dan ook een schepje zand toevoegt aan een zandkasteel. Deze kindervoorstelling van de schepping heeft niets blasfemisch. Het is een heile Welt, pril en veilig: er heerst 'geen enkel kwaad', geen enkele 'verwarring'. De tweede strofe brengt de kentering. De mensheid brengt zo haar eigen dubieuze accenten in de schepping aan. Als 'Gods eerste woordje', het hoge woord zogezegd, er aan het slot van het gedicht eindelijk uitkomt, is het allang zo zuiver niet meer als in den beginne. Aan 'bereshit' kleven inmiddels onwelriekende bijbetekenissen. We zijn als het ware van de zandbak van God in de zandwoestenij der mensheid terechtgekomen, en daar liggen nog wel ergere obstakels op de loer dan drollen.

Het is een beetje een maf gedicht natuurlijk, maar juist daardoor wordt de tragikomische teneur van verloren frisheid en paradijselijkheid er zo prachtig en universeel in naar voren gebracht. Alle gedichten in deze bundel hebben trouwens iets mafs in deze positieve zin. Niet voor niets verwijst de titel 'Infauste dienstprognose' in het militaire jargon naar mentale instabiliteit. Het is een chique term waarmee getikte jongelui uit de militaire dienst worden geweerd. Schouten heeft het 'instabiele' en rare in zijn poëzie niettemin tot een creatieve motor verheven. Zo eindigt hij het hilarische 'Huisstijl' met de zin: 'Raar gedicht, dag!'

De gedichten beginnen vaak met een kleine aanleiding, gevolgd door een min of meer komische wending en uitmondend in getob over onze plaats in de kosmos. Een aardig voorbeeld is het korte 'Boeiend gefilmd': ,,Kijk mij./Bovendien regent het./Tracht u in te denken/wat het zonnestelsel beweegt/tot dit tafereel.//Misschien opdracht tot documentaire/over de mens gedurend zijn benul.' De eerste twee regels doen een autobiografische treurzang vermoeden, maar in de derde regel wordt 'u', de lezer, al uitgenodigd om mee te denken over de universele implicaties van het eerder geschetste tafereel. De beide slotregels veralgemenen de zaak nog meer door in te zoomen op 'de mens gedurend zijn benul'. Een typisch Schouten-gedicht. Het begint komisch egocentrisch ('Kijk mij'), zoekt vervolgens concreet de communicatie ('u') om ten slotte op het abstract beschouwelijke plan van 'de mens' uit te komen.

Iets dergelijks gebeurt in het lange gedicht 'Rob Schouten viert zijn middelbare leeftijd'. Het begint op babbelende toon: 'Ik was het middelpunt en kwam uitstekend over'. Vrienden, vrouwen, goede muziek en gespreksstof te over. Maar dan sluipen in de tweede strofe 'onverwacht mijn ouders binnen', zich verbazend over 'die onbekende mensen/van tegenwoordig met hun ingewikkeld losse/ aandachten van niets'. Via de ouders komen nog oudere geuren binnen, van de Middeleeuwen en als ik het wel heb zelfs van de steentijd. Van het autobiografische is dan weinig meer over ('mijn verjaardag was allang volstrekt gedaan'). We zijn in een mythisch stiltegebied aangekomen waar 'ergens iets haperde maar wat?' En dan verdwijnt de hele voorstelling zomaar ,,het putje in: partijtje, Talmoed, Bach,/gedachtencoördinaten, voorstellingsvermogen./Alles ging er aan en 'alles' en niets,

'niets'.../Niet langer duurde het, duurde, duurde het maar.' De wereld wordt hier drastisch en suggestief weggespoeld door het kosmische riool. Zelfs de woorden 'alles' en 'niets', door grijpgrage aanhalingstekens in de kraag gevat, spoelen mee weg!

Wonderlijke gedachtespinsels laat Schouten op zijn eigen leven los, die zijn in wezen egocentrische thematiek toch vaak op een meer algemeen menselijk vlak weten te trekken. Daarnaast blijft hij de kolderieke fantast die een definitief verbroken relatie poëtisch nog nieuwe levenskansen toedicht in regels als: ,,Best mogelijk dat, een Japans soldaat/die jaren later uit de jungle komt, / zo'n zaadcel van mij ergens in een plooi/plots opduikt, je naar hartelust bevrucht!'

In zijn vermenging van autobiografische feiten, rare gedachtekronkels en fantasie doet hij sterk denken aan zijn voorkeurdichter, de eveneens behoorlijke infauste John Berryman. Traditiegetrouw nam Schouten weer enkele voortreffelijke vertalingen uit diens 'Dream Songs' op, die op meer rauwe en cynische toon een soortgelijke ontheemde wereld in kaart brengen als Schoutens eigen poëzie. Zeer aangeraden, deze bundel, die ik vitaler, origineler en minder gedesillusioneerd vind dan de vorige.